252چنانكه در مسأله قبله نيز با وجود آن‌كه «فَأَيْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ (بقره: 115)» است، همين كعبه به عنوان قبله قرار داده شد.
حجّ و تمثّل قيامت
برخى از مفسران سفر حج را نسخه‌اى از برنامه قيامت دانسته و مى‌گويند: اين سفر بر مثال سفر آخرت نهادند، و هر چه در سفر آخرت پيش آيد از احوال و اهوال مرگ و رستاخيز، نمودار آن را در اين سفر پديد آورده‌اند، تا دانايان و زيركان چون اين سفر پيش گيرند به هر چه رسند و هر چه كنند منازل و مقامات آن راه آخرت ياد كنند، و عبرت گيرند، و زاد و ساز آن به دست آرند، كه صعب‌تر است و عظيم‌تر. 1مى‌نويسند: وداع با بستگان و دوستان، يادآور سكرات مرگ است، در آن لحظه‌اى كه در حالت نزع باشد و خويش و پيوند و دوستان گرد وى آمده و او را وداع مى‌كنند. آن‌گاه كه زاد سفر تهيه مى‌كند و از هر جهت احتياط مى‌نمايد كه مبادا دچار مشكل و كمبود گردد، يادآور اين است كه طاعت با ريا و با تقصير در زاد آخرت كارگشا نيست. هنگامى كه بر مركب سوار مى‌شود، يادآور مركب خويش در سفر آخرت است كه آن را نعش و جنازه مى‌نامند، آن‌گاه كه پستى و بلندى راه‌ها را مى‌پيمايد، يادآور منكر و نكير و آزار دهنده‌هاى در گور مى‌باشد.
به گاه گفتن لبيك، بايد به نداى حق در قيامت بيانديشد، كه آيا نداى سعادت است يا شقاوت؟ طواف و سعى، يادآور درماندگى وى و نياز شديد او به صاحب خانه‌اى است كه در سراى وى در تردد است، و كسى را مى‌طلبد تا