186و از اين رو به آنها يادآور مى‌شود كه شما در گمراهى بوديد و خداوند شما را هدايت نمود. ¹البته اين بخش از آيه نيز مانند ديگر آيات منحصر به مسلمانان نخستين نمى‌شود، بلكه فراگير همه زمانهاست، و همگان بايد به اين حقيقت توجه داشته باشند، كه خداوند منان براى آنها نعمت هدايت را جايگزين بلاى ضلالت نموده است، هرچند پيشينه اين گمراهى براى مسلمانان نخستين محسوس‌تر است.

لطايف و اشارات

1. توجه به امور مالى و مادى در موسم حج، در حقيقت يكى از فلسفه‌هاى مهم حج مى‌باشد، چنانكه امام صادق در روايتى مى‌فرمايد: «... أمرهم بما يكون من أمر الطاعة فى الدين ، و مصلحتهم من أمر دنياهم ، فجعل فيه الاجتماع من الشرق و الغرب ، ليتعارفوا و لينزع كل قوم من التجارات من بلد إلى بلد، و لينتفع بذلك المكارى و الجمال ». ²2. تعبير به «مِنْ رَبِّكُمْ» ، در ابتغاى فضل، بيانگر اين است كه اعطاى فضل الهى از شؤون ربوبيت خدا نسبت به بندگان است.

3. نسبت به عرفات وقوف محور است، اما در مشعر ذكر خداوند محور قرار گرفته است. و چون وقوف به عرفات در روز انجام مى‌شود، و وقوف در مشعر شبانه است، با ذكر و ياد الهى تناسب بيشترى دارد.

4. عرفات از ريشه معرفت، و مشعر از ريشه شعور است، يعنى كه در عرفات بر معرفت خود بيفزاى، و در مشعر شعورت را افزايش بده.

5. حركت در حج و به خصوص در عرفات و مشعر، گرچه هركس مسؤول كار خويش است، اما يك حركت دسته جمعى است. درست مانند قيامت كه