183مشاهده جمال حق است نائل شود. و سرّ اين كه به حرام موصوف شده، اين است كه وصول آن براى اغيار حرام است. ¹ 4. ذكر در مشعر

در خصوص عرفات سخن از ذكر به ميان نيامد مگر استغفار، اما در خصوص مشعر مى‌فرمايد: «فَاذْكُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ» ، و «وَ اذْكُرُوهُ كَمٰا هَدٰاكُمْ» . اين دو جمله در بردارنده دو امر مبنى بر لزوم ذكر خداست.

t در اين‌كه منظور از اين ذكر چيست؟ برخى مى‌نويسند: مراد تهليل، تكبير، ثنا، دعا و نماز است. ² كه در حقيقت ذكر زبانى مراد است.

اما ذكر دوم ممكن است تأكيد و تكرارى بر امر اول و همان ذكر زبانى مراد مى‌باشد، اين احتمال نيز وجود دارد كه با توجه به جمله «كَمٰا هَدٰاكُمْ» ذكر مخصوصى چون شكر مدّ نطر باشد، كه به ازاء هدايت الهى صورت مى‌گيرد، و يا منظور اخلاص در عمل باشد. ³ برخى از مفسران نيز عقيده دارند كه جمله «فَاذْكُرُوا اللّٰهَ» اشارت به ذكر زبانى دارد و جمله «وَ اذْكُرُوهُ» اشارت به ذكر قلبى مى‌باشد. ⁴نكته‌اى كه در اينجا وجود دارد اين است كه ذكر دوم همراه با «كاف» تشبيه آمده و فرموده است: «كَمٰا هَدٰاكُمْ» . وجه تشبيه ممكن است اين باشد،