180در افاضه در اين آيه ديدگاه ديگرى نيز وجود دارد و آن اين كه منظور افاضه از مشعر به سوى منى است، و وجود كلمه «ثمّ» و تكرار افاضه نيز مؤيد آن است. ¹ طوسى، طبرسى و فخررازى در نقد اين ديدگاه مى‌نويسند: در آيه تقديم و تأخير صورت گرفته است، يعنى تقدير آيه چنين است:« ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم ، ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس ، فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام ». ليكن بسا بتوان گفت: با جمله «فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ» به اصل افاضه توجه داده است، و با جمله «ثُمَّ أَفِيضُوا...»، به كيفيت افاضه اشارت دارد، و تكرارى در كار نيست. و كلمه «ثمّ» نيز كه براى ترتيب است بر ترتيب ذكرى دلالت خواهد داشت.

استغفار در عرفات

يكى از امورى كه درباره عرفات در قرآن بدان اشارت شده، استغفار است كه مى‌فرمايد: «وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» . برخى از مفسران بر اين عقيده‌اند كه اين استغفار متوجه آنانى است، كه موقف را تغيير دادند. ²و يا كسانى كه مناسك حج را تغيير داده و غير از آنچه ابراهيم انجام مى‌داد به عمل مى‌آوردند، البته اين استغفار مى‌تواند توبه از گمراهى باشد كه در اين آيات بدان اشارت كرده و فرموده است: «وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّٰالِّينَ» . ³ برخى ديگر معتقدند منظور استغفار به وسيله زبان و توبه قلبى و پشيمانى از همه ذنوب و تقصيرات است. ⁴شيخ طوسى از مفسران بزرگ مى‌نويسد: امر به استغفار براى