178همانند مردم

در آيه بعدى دوباره به مسأله افاضه اشارت كرده و مى‌فرمايد: «ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ» . مفسران در شأن نزول اين آيه مى‌نويسند: قريش و برخى از هم‌پيمانانشان وقوف به عرفات نمى‌كردند، و تنها در مشعر وقوف مى‌نمودند. و استدلالشان اين بود كه ما اهل حرميم و نبايد از حرم خارج شويم، ولى ديگران در عرفات وقوف مى‌كردند و از آنجا افاضه به مشعر داشتند. ¹قرآن با اين برترى طلبى مبارزه نموده و به قريش و هم‌پيمانانشان دستور مى‌دهد همانند ديگر مردم از عرفات افاضه نمايند.

در اين كه منظور از «ناس» در اينجا چه كسانى هستند؟ دو وجه مى‌توان بيان نمود: يكى اين‌كه مراد، ديگر مردمانى باشند كه از بيرون از حرم و جاهاى ديگر از جمله سرزمين يمن براى حج مى‌آمدند، كه در اين صورت خطاب «أَفِيضُوا» متوجه آنانى خواهد بود كه بر خلاف عموم تنها وقوف در مشعر داشتند. وجه ديگر اين خطاب به همه حجاج است و منظور از ناس ابراهيم و اسماعيل است، كه حج را بنيانگذارى نموده و از عرفات افاضه مى‌نمودند. ² شأن نزول و برخى از روايات از جمله روايت على بن رئاب از امام صادق كه مى‌فرمايد:« كانت قريش تفيض من المزدلفة فى الجاهلية ، يقولون نحن أولى بالبيت من الناس ، فأمرهم الله أن يفيضوا من حيث أفاض الناس من عرفة »، ³ ديدگاه اول را تأييد مى‌كند. و تعبير به ماضى و اطلاق امّت بر ابراهيم كه