310نشان مىدهد كه به هر حال در طول قرون، ثنيةالوداع، تنها نام تپّهاى مشرف بر مدينه و رو به وادى قناة بوده است.
على حافظ در فصول من تاريخ المدينة المنوّره (ص 231)، ضمن شرح «المدرسة الصناعيّه» به اجمال از ثنيةالوداع ياد كرده و با اين جمله كه «المسجد الذي عليها» به بناى مسجد ثنيّةالوداع اشاره كرده است. همچنين ذيل «عين الزبير» 1 صريحاً مىنگارد:
«ثنيةالوداع شرق جبل سلع على نحو كيلومتر من المسجد النبوي و قد بني عليها مسجد بمئذنة». 2بدون ترديد، راهى كه ميانۀ اين تپّۀ سنگى مجاور شرقى كوه سلع به سوى وادى قناة احداث شده و شهر مدينه را به قسمتهاى شمالى آن متّصل نموده، در قرون گذشته وجود نداشته است. احداث اين راه، منسوب به «يوسف پاشا» است. وى از طرف حكومت عثمانى به صدارت مدينه و بندر جدّه منصوب شد و وقتى به عنوان «صاحب المدينه» در سال 1215ه .ق. وفات يافت، يكى از بزرگان قلمرو سياسى - نظامى عثمانى بود. او در ايّام رياستش خدمات فراوانى در سرزمين حجاز انجام داد و نامش در صحنههاى تاريخ مدينه ماند. 3بر اساس تعليقات مرحوم شيخ ابراهيم فقيه بر كتاب «وفاء الوفا» كه عبدالقدّوس انصارى بدان دسترسى داشته، «يوسف پاشا» تپّۀ سنگى ثنيّةالوداع را در سال 1114ق. نقْر و راه ميانه را احداث نمود كه مدّتها به «كشك يوسف باشا» شهرت داشت.
تا اين اواخر، مدنىها كشك يوسف را «القُرَيْن» مىگفتند كه پس از بناى مسجد توسط حكومت سعودى بر بلندىهاى آن، نام تاريخى ثنيّةالوداع بر زبانها افتاد و نام و نشانهاى ديگر به فراموشى سپرده شد.