303ياقوت حموى در معجمالبلدان، همان مأخذ، ثنيّةالوداع را تپّهاى مُشرف بر مدينه دانسته است و چون پيامبر اسلام در آن جايگاه، حضور مكرّر داشتهاند، ثنيّةالوداع موقعيّت خاصى در تاريخ مدينه پيدا كرده است. بررسى حضورهاى مكرّر مذكور - كه اين قدمت و اصالت را بر ما بشناساند - مستلزم شناخت محلّ دقيق آن است. اين شناخت و آن حضور، موقعيّت تاريخى - دينى ثنيّةالوداع را به عنوان نشانى از زندگى پيامبر، در قرون متمادى مورد علاقۀ مسلمانان قرار داده است. ازاينرو، در جستجوى موقعيّت تاريخى - جغرافيايى آن، به بررسى كتابها و به انگيزۀ شناخت مكان فعلى آن و تطبيق آراى قدما در اين خصوص، با موقعيّتهاى كنونى شهر مدينه، به گشتوگذار در اين شهر پرداختم:
1 / الف: ثنيّةالوداع، غزوۀ احد؟
ابنسعد در «الطّبقات الكبرى» 1 از ابوحميد ساعدى، به نقل از «منذربن سعدبن منذر» (متوفّاى 60ه .ق.) 2 اشاره مىكند كه: پيامبر صلى الله عليه و آله روز احد، از مدينه به سمت ثنيّةالوداع حركت نمود. ناگاه لشگرى را ديد، فرمود: اينها كيستند؟
گفتند: عبداللّٰه بن ابىّ بن سلول با 600 نفر از بنوقينقاع.
پيامبر فرمود: آيا مسلمان شدهاند؟.
گفتند: خير.
فرمود: «قولوا لهم فليرجعوا فأنّا لا نستعين بالمشركين على المشركين». 3اين حديث اگر چه در مسند احمدبن حنبل، در ذيل احاديث ابوحميد نيامده است؛ 4 ولى متّقى هندى در «كنزالعُمّال» 5 آن را به استناد ابننجّار ذكر نموده، به اينكه: