117بايد در ستونهاى مسجد تغييراتى حاصل شود؛ ولى مشايخ مدينه با اين پيشنهاد به دليل آنكه ستونهاى سنگى دقيقاً در مكان ستونهايى است كه محمّد رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله آن را بر پا ساخته بود، مخالفت و ممانعت جدّى كردند. عمل آنان از نظر حقير كارى بسيار پسنديده و اصولى بوده است؛ زيرا اگر جاى ستونها تغيير مىكرد، تمامى منابع تاريخى و احاديث موجود در وصف جنبههاى دينى - تاريخى بناى مسجد رسول اسلام، از ابتدا تا قرون بعدى، غيرقابل درك و تشخيص و تطبيق با وضع بنا مىشد و اين وضع راه تحقيق را بر همۀ پژوهندگان تاريخ مدينه مسدود مىنمود.
به هر تقدير، توسعۀ مسجد را از جانب شرق حجرهها آغاز كردند؛ به اين نحو كه در طول جنوب به شمال مناره رئيسه تا ركن مخزنالأغوات عرضى در حدود 4 يا 5 ذراع در نظر گرفتند.
توسعۀ ديگر در سمت شامى يا شمالى بناى مسجدالنّبى و به دنبال حدّ توسعۀ انجامشده از سوى مهدى عبّاسى صورت پذيرفت. مجموعاً با آنچه در شرق مسجدالنّبى تحقّق پذيرفت، 1293 مترمربّع به كلّ مساحت مسجد افزوده شد كه با اين افزايش، مساحت مجموعۀ بناى مسجد به 10303 مترمربّع رسيد.
اين متراژ با آنچه بتنونى در «الرّحلة الحجازيه» ص 208 مورد احتساب قرار داده، مطابقت دارد. بتنونى، طول مسجد را 116/25 و عرض آن را در سمت قبلى 86/35 متر و در سمت شامى 66 متر دانسته است.
به استثناى حجرۀ مباركه و محراب نبوى، عثمانى، سليمانى، منبر و منارۀ رئيسه، بقيّۀ تأسيسات و اماكن مسجد به دست تعمير و مرمّت افتاد.
ستونها را با سنگ قرمز، تجديد بنا نمودند و آن را با سنگ مرمر روسازى كرده و با نقوش زيبا به آب طلا زينت بخشيدند.
زمين مسجد را از بابالسّلام تا منارۀ رئيسه و از آنجا تا مخزنالأغوات و بابالرّحمة با سنگ مرمر مربّعشكل مفروش كردند و آنگاه به تعمير اساسى گنبدهاى كوچك و سقف مسجد همت گماشتند. آنان گنبد، محراب عثمانى، قبّۀ بابالسّلام و ديگر گنبدهاى كوچك را با لوحهاى آهنين روكش، مستحكم ساختند.