168صورت ظاهر ارتباطى با مطلب اصلى و رأى مورد اعتقاد خصم نداشته و حساسيتى در وى ايجاد ننمايد، ولى او ناگزير از پاسخى بشود كه بطور غير مستقيم نقض وضع نمايد و محافظ را بر سر تسليم آورد.
3 - صورت استدلال قياسى بايد حفظ شود و مسائل با گرد آوردن قضاياى مشهور و مسلم، قياسى تاليف كند كه به ظاهر حالت استدلال برهانى داشته باشد.
4 - محافظ و مجيب نيز در هر مرحله بايد متقابلاً با استناد به قضاياى مشهور و مسلّم از رأى و وضع خود دفاع نمايد و مسائل را مجبور به تسليم و اعتراف كند.
با توجه به شيوههاى مختلفِ تحقّق مراحل چهارگانۀ جدل، مىتوان گفت كه به كارگيرى فنّ جدل اختصاص به مسائل و مجيب و يا محاورات شفاهى ندارد. و به همين جهت است كه بيشتر كتبى كه امروز در زمينههاى تبليغاتى، چه در مسائل سياسى و اقتصادى و چه دربارۀ مطالب اعتقادى و فلسفى نگاشته مىشود، خالى از استدلالهاى برهانى و آكنده از جدل و اشكال مختلف آن مىباشد.
اصول و آداب فن جدل
جدلى مىتواند براى رسيدن به هدف خود، از همۀ قضايايى كه به نحوى شهرت دارد و مورد قبول عامّۀ مردم است، استفاده كند. ولى بايد توجه داشت كه قلمرو كار جدلى به اين وسعت نيز نيست؛ زيرا چه بسيار از قضايا كه استناد به آن، يا راه را به روى جدلى مىبندد و يا آن را دشوار