412
ورود به مدينه منوره
در روز پنج‌شنبه،سيزدهم محرم سال 1319 ه.پس از شستشو و غسل و پوشيدن لباسهاى سفيد براى زيارت پيامبر صلّى اللّه عليه و اله به سوى مسجد النبى رهسپار شديم.نخست وارد مسجد شده،در برابر آرامگاه رسول گرامى خدا صلّى اللّه عليه و اله ايستاديم و سلام داديم.قدمى به سوى راست آن برداشته و سلام بر نخستين خليفۀ بعد از او داديم سپس قدمى ديگر برداشتيم و سلامى بر دومين خليفه داديم.پس از آن از مكانى كه گفته مى‌شود جايگاه نزول وحى بوده است،بازديد كرديم و نيز از مكانى كه مردم ادعا مى‌كنند جايگاهى است كه براى دفن حضرت عيسى عليه السّلام در نظر گرفته شده است،ديدار نموديم و جايگاه سومى كه گفته مى‌شود قبر حضرت زهرا عليها السّلام است زيارت كرديم كه البته اين گفته صحيح نيست؛زيرا واقدى گفته است:به عبد الرحمن بن ابى الموالى گفتم:مردم مى‌گويند قبر فاطمه عليها السّلام در بقيع است،جواب داد،در گوشه‌اى از خانۀ عقيل دفن گرديد كه ميان قبر او و راه هفت ذراع فاصله است.تمامى اين جايگاهها در شمال خانۀ حضرت رسول صلّى اللّه عليه و اله قرار گرفته است.پس از آن از درب جبرائيل از مسجد خارج شديم و به سوى قبرستان بقيع رفتيم.نخست به زيارت خليفۀ سوم رفته و آنگاه مزار همسران پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و فرزندان و وابستگان او را زيارت كرديم،بعد از آن به زيارت شهداى بقيع رفتيم،همچنين بر مزار مالك بن انس رفته،او را زيارت نموديم و نيز بر سر قبر امام نافع يكى از قاريان مشهور قرآن حاضر شديم و سپس بر سر قبور ساير افراد و بزرگان مدفون در بقيع رفتيم و همه را زيارت كرديم،خداوند همگى آنان را قرين رحمت خويش نمايد!
در همين روز نيز از سرلشكر عثمان پاشا فريد،استاندار مدينه و شيخ مسجد نبوى ديدن كرديم.نامبرده كامل مردى متواضع و بسيار خوشرو بود.از ما پذيرايى كاملى كرد و بسيار مهربانى نمود.مراتب سلام و درود خديو را به او رسانديم و نامبرده نيز ضمن تشكر،به او دعا كرد و گفت:مدتى است كه از حضرتش نامه‌اى نداشته‌ايم؟!بدو گفتم كه حضرت خديو قصد انجام حج را دارند،بسيار خوشحال شد و در حالى كه دو انگشت سبابه و ابهام خود را حركت مى‌داد اظهار نمود كه دوست دارد از دست خديو انعام دريافت دارد.به او جواب دادم:در صورتى كه خديو حج بگزارد احسان و انعام زيادى را