8

سيماى ابراهيم (ع) در قرآن

در آينۀ قرآن، ابراهيم انسانى است كه از عرفان قوى برخوردار است (وَ لَقَدْ آتَيْنٰا إِبْرٰاهِيمَ رُشْدَهُ...) ¹چه آنكه وى حقايق هستى را از خالق هستى آموخته است (وَ كَذٰلِكَ نُرِي إِبْرٰاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ) ² بديهى است كه چنين انسان وارسته‌اى با تكيه بر قدرت لايزال الهى، حركت به سوى حضرت حق را، «جهتِ» خويش قرار داده (إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ...) ³ و در اين راستا با استفاده از شيوه‌هاى برهانى و منطقى (فَلَمّٰا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ...) ⁴ به تبيين خداپرستى پرداخته و از بت‌پرستى و بت‌پرستان بيزارى جسته است (أُفٍّ لَكُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ) ⁵ او نه بتان مجسمه‌اى را پذيرفت (مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِيلُ...) ⁶ و نه در برابر طاغوت سكوت اختيار نمود (أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرٰاهِيمَ...) ⁷ او نه تنها از حق تبعيت داشت و دل را از هر زنگارى آراسته بود «وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرٰاهِيمَ إِذْ جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» ⁸ و با اين ضمير پاك و مطمئن بود كه بتان را تحمل نمى‌كرد و به بت‌پرستانى كه پذيرش منطق او را نداشتند و براى سخن حق حسابى باز نكرده بودند، با قدرت اخطار نمود «تَاللّٰهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنٰامَكُمْ..» ⁹ و اين يك شعار تنها نبود «فَجَعَلَهُمْ جُذٰاذاً إِلاّٰ كَبِيراً...» ¹⁰ آنان كه ديگر تحمل حضور وى را نداشتند، راهى جديد را پيش گرفتند «قٰالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا...» ¹¹ غافل از آنكه پروردگارش نخواهد گذارد كه با وى چنان كنند «قُلْنٰا يٰا نٰارُ كُونِي بَرْداً وَ...» ¹² او همچنان به وظيفه مى‌انديشيد و مى‌رود تا در كوران حوادث آبديده شود چرا كه آينده‌اى والا و تابناك برايش مقرّر است. ولى بايد ديد او چگونه عمل مى‌كند. در عالم خواب حادثه‌اى را مشاهده مى‌كند «إِنِّي أَرىٰ فِي الْمَنٰامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ...» ¹³ نبايد ترديد به خود راه داد «فَلَمّٰا أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ...» ¹⁴ او فرزند دلبندش را به قربانگاه برد و خداى ابراهيم كه او را چنين يافت بر وى تحسين نمود «وَ نٰادَيْنٰاهُ أَنْ يٰا إِبْرٰاهِيمُ...» ¹⁵ و چنين آزمايشاتى بود كه وى را به مرتبه رفيع امامت ارتقاء بخشيد «إِذِ ابْتَلىٰ ... قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ¹⁶ و نه تنها امام، كه از او يك امت ساخت (كٰانَ أُمَّةً قٰانِتاً) ¹⁷ و او را بر همگان اسوه نمود (قَدْ كٰانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ...) ¹⁸ چگونه اسوه نباشد، كسى كه در راه حق، نه خود مى‌شناسد نه رفاه و نه همسر و فرزند «رَبَّنٰا إِنِّي أَسْكَنْتُ...» ¹⁹ و اين همه، نيست مگر براى اقامه نماز «رَبَّنٰا لِيُقِيمُوا الصَّلاٰةَ...» ²⁰ و استقرار اركانِ كعبه و آماده‌سازى آن براى عابدان حضرت حق «وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرٰاهِيمُ...» ²¹ و چه افتخارى از اين برتر كه وى از سوى خدا عهده‌دار خانۀ كعبه شود (وَ عَهِدْنٰا إِلىٰ إِبْرٰاهِيمَ ...) ²² و ضمن دعاى خير براى آيندگان (رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ...) ²³ آنان را به انجام مناسك حج فراخواند (وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ) ²⁴ و بالاخره خدايش همواره ياد او را گرامى دارد «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِيمَ مُصَلًّى». ²⁵

سيماى حج در اسلام

نظرى به قرآن و حديث مى‌اندازيم تا با سيماى حج، آنهم حج ابراهيمى آشنا گرديم. اگر انجام مناسك حج بر مردم واجب است «وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ...» ²⁶ بديهى است، كه ترك آن بمثابه كفر خواهد بود (وَ مَنْ كَفَرَ...) ²⁷* و اين معنا در بيانى از امام صادق (ع) نيز آمده است كه حضرتش مراد از «كفر» را ترك فريضۀ حج دانسته‌اند. ²⁸