24
مسجد در عصر مَهدى عباسى
نوسازى مسجد در عصر مهدى عبّاسى، به سال 161 ه . (777 م) آغاز شد و در سال 165 ه . (781 م) پايان گرفت.
در اين عمليات، بخشى كه وليد در سمت شمالى مسجد توسعه داده بود، ويران شد و با حدود پنجاه و پنج ذراع افزايش، بازسازى گرديد و طىّ آن، دگرگونىهايى در نماى مسجد پديد آمد كه از جمله كاشيكارى آن بود.
تاريخنگاران مىگويند كه مهدى از سمت قبله (جنوب) و شرق و غرب مسجد چيزى بدان نيفزود و تنها صد ذراع از سمت شام (شمال) اضافه كرد. اين افزوده، شامل ده ستون در فضاى مسجد تا قسمت سرپوشيدۀ زنانه و پنج ستون در قسمت زنانه بود.
مهدى 24 در به مسجد گشود؛ براى هريك از ديوارهاى غربى و شرقى 8 در، و براى ديوار شمالى و ديوار قبله، هريك 4 در.
شايد گوياترين متن پيرامون توسعۀ مسجد در آن عصر، سخن جهانگرد مغربى، ابن جبير باشد كه به سال 580 ه . (1183 م) ساختمان را ديده و يافتههاى خود را چنين نگاشته است:
«مسجد مبارك نبوى مستطيل است و در چهارسوى آن قطعه زمينهايى هموار قرار دارد. در ميان آن صحنى است مفروش به شن و سنگريزه. در سمت قبله، پنج قطعه سنگفرش مستطيل از غرب به شرق گسترده است.
در جهت مقابل آن نيز همچنين. اما سمت شرقى را سه سنگفرش و سمت غربى را چهارتاست. روضۀ مقدّس به سمت قبله و در راستاى شرق قرار دارد. روضه از هر طرف 172 وجب است و ازارۀ ديوار آن را با مرمرى خوشتراش و با شكوه پوشاندهاند. در سمت راست روضه، منبر كه مرمر يكپارچه است، در گودالى به ژرفاى 1/5 وجب قرار دارد. ارتفاع