261اخلاق افزود.

حكومت فعلى هم روى چه سياست و نظرى است با عمران مدينه موافق نيست. در آغاز نهضت وهابيت، قبايل مدينه مدتى با ابن سعود جنگيدند؛ كينۀ سعوديها هم بر عوامل ديگر افزوده شد!

مى‌گويند در چند سالى كه راه آهن مدينه متصل به شام بود، به واسطۀ‌رفت آمد زوار، فعاليت اقتصادى شروع شد و جمعيت آن به هشتاد هزار رسيد. اما امروز كمتر از ده هزارند و بيشتر پريشان حال! جز عدّه‌اى از وابستگان به حكومت كه جناب سفير سعودى در ايران هم از آنهاست! بيچاره‌تر از همه شيعيان نخاوله‌اند؛ چنانكه از اسمشان برمى‌آيد اصلاحات نخلستانها و بيشتر كارهاى توليدى و پرزحمت، به عهدۀ آنهاست ولى از همه محرومترند و جلو پيشرفتشان محكحم گرفته است!

خلاصه مدينه روزگارى، چه پيش از اسلام چه بعد از آن، از اين بدتر به خود نديده است. برگشتن آبادى و عظمت و شكوه مدينه بسته به اتحاد و بيدارى مسلمانان است.

كوه احد، يادآور جنگ احد

از ميان خيابانها و بناهاى تأثرانگيز شهر به سوى شمال عبور كرديم و يك فرسخ دور شديم تا به دامنه كوه اُحد رسيديم. عصر است. دامنۀ كوه را سايه گرفته و سايۀ بناها و درختها دراز شده. فضاى نيم دايرۀ سلسلۀ كوه اُحد و شيب مقابل آن، ميدان جنگ تاريخ احد است.