142كرد تا به اين زمان اندك بركت عطا فرمايد، كه اگر بركتى از سوى او نباشد، هزاران سال نيز لحظه‌اى بيش نخواهد بود. ثانياَ بايد براى هر لحظۀ اين زمان محدود برنامه داشت. بايد از پرداختن به امورى كه در جاهاى ديگر نيز امكان انجام آنها وجود دارد (جز به حدّ نياز) احتراز كرد. بايد سخن خدا را شنيد (قرآن خواند) و با او سخن گفت (دعا كرد و نماز گزارد). بايد هر كارى، حتّى خريد سوغات را براى قرب به خدا انجام داد. و در رأس همه بايد قدر لحظات مُحرم بودن را دانست و همۀ مناسك را با طمأنينه و بدون تعجيل انجام داد و از هر لحظۀ آن، با حضور قلب كامل حدِّ اكثر استفاده و لذّت را برد. به هر حال، اگر افزايش كمّى‌اين دوران ممكن نيست، بايد كيفيّت و غناى معنوى آن را تعالى بخشيد.

برخى مستحبّات

علاوه بر همۀ واجباتى كه در طول حجّ مشخّص است و مسلمانان ملزم به انجام آنها هستند، همچون ديگر عبادات، مستحبّاتى نيز براى طول مناسك، در كنار و همراه اعمال واجب ذكر شده‌اند. اين مستحبّات در دو گروه اصلى قابل طبقه‌بندى هستند:

1- مستحبّاتى كه در واقع به تكميل واجبات و ارتقاء كيفيّت و معنويّت آن اشاره داشته و عمدتاً به حضور قلب و توجّه به معناى مناسك مربوط است. مثل سخنان و ذكر معانى والايى كه امام سجّاد در حديث معروف به شبلى بيان مى‌فرمايد. ¹2- اعمالى كه علاوه بر اعمال واجب حجّ ذكر شده‌اند.