80در سرزمين عرفات و منىٰ ببينند. بلكه هر سال اين چنين است. نه تنها سالى يكبار، آنهايى كه به عمره مفرده موفق مىشوند، آنها هم اين چنيناند.
گرچه عرفات و مِنىٰ جزو برنامه آنها نيست. نه در حج كه در غير حج نيز هست. منتهىٰ در مسأله حج ظهور كرده است.
نكتۀ ديگر آن است كه: قرآن كريم گوشهاى از اسرار را در جريان قربانى بيان كرده و دربارۀ ساير مناسك حج هم مىتوان مشابه آن نكته را استنباط كرد. در جريان قربانى فرمود: كارى كه در جاهليت انجام مىدادند، آن روا نيست. و شما هم كه قربانى مىكنيد بدانيد گوشت قربانى به خدا نمىرسد و خون قربانى هم به خدا نمىرسد. شما از اين خونها تبرك نجوييد: «لَنْ يَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰكِنْ يَنٰالُهُ التَّقْوىٰ مِنْكُمْ » 1.
يعنى اين عمل ظاهرى دارد و باطنى. ظاهرش آن است كه كسى گوسفندى را ذبح مىكند، و آن گوشتى دارد و خونى. قداست از آنِ تقواست نه گوشت و خون. آنچه به خدا مىرسد گوشت و خون نيست كه شما گوشت اين قربانى را به ديوار كعبه آويزان كنيد يا خون اين قربانى را به ديوار كعبه بماليد. آنچه كه از اين عمل به خدا مىرسد باطن و روح اين عمل است (وَ لٰكِنْ يَنٰالُهُ التَّقْوىٰ مِنْكُمْ ) يعنى قربانى يك حقيقتى دارد به نام «تقوا» و اين به خدا مىرسد.
مسأله رمى جمرات نيز همينطور است، در مسأله رمى جمرات، آن سنگها هيچ كدام به خدا نمىرسد. بلكه آن چه به خدا مىرسد تبرى از دشمن خداست.
طواف اطراف كعبه، نماز نزد مقام ابراهيم(ع)سعى بين صفا و مروه، شرب آب زمزم و دهها عمل واجب و مستحبى كه در مسأله حج و عمره