149لازم مى دانستند كه تطور تاريخى و نقل و نقد آراء و عقايد آنان از مدار بحث اين رساله بيرون است.

خلاصه آنكه با استدلال به تقدم كعبه بر بيت‌المقدس و قدمت تاريخى و سابقۀ كهن آن، به اعتراض پيروان برخى از اديان آسمانى پاسخ رسايى داده شد و شايد از همين بُعدِ قدمت تاريخى كعبه است كه قرآن كريم آن را «بيت عتيق» ¹مى‌داند؛ يعنى خانه كهن و ديرپاى و سابقه‌دار، زيرا هر چيز سابقه‌دارى را كه از اهميت و ارزش برخوردار است عتيق كه همان «آنتيك» (لاتينى) است مى‌نامند.

حج، در بين اقوام و ملل

قرآن كريم همانطور كه كعبه را اولين و با سابقه‌ترين خانۀ عبادت و پرستش مى‌داند، آن را براى تودۀ مردم و همۀ جهانيان، محور بندگى نيز مى‌شناسد. لذا مى‌فرمايد: «أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ » و نيز مى‌فرمايد: «هُدىً لِلْعٰالَمِينَ » ، يعنى اوّلين خانه كه براى همۀ مردم وضع شده و هدايت جهانيان را تأمين مى‌نمايد كعبه است و هيچ اختصاصى به گروه و نژاد خاصى ندارد و مردم اقليم معينى، از افراد اقليم ديگر اولىٰ به آن نيستند و مرزهاى جغرافيايى نيز در اين امر همگانى نقش ندارد. لذا چنانچه قبلاً بيان شد ملل گوناگون جهان ازهندى و فارس و كلدانى و يهودى و عرب آن را گرامى مى‌داشتند ².

«وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِيمَ مَكٰانَ الْبَيْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْقٰائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجٰالاً وَ عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ » ³.