105اراده و مانند آن پيدا مىشود. حالا يا علم به بايد هم هست يا همان اراده كافى است. اين يك مطلب فنّى جدايى است. همۀ اينها جزء امور تكوينى مىباشند.
نماز، براى نمازگزار يك نقش تكوينى دارد؛ يعنى انگيزهها، ارادها، شوقها، تصميمها و عزمهاى او را تعديل مىكند كه نسبت به خير مصمم باشد و نسبت به شر بىرغبت. چيزى كه در محور تصميمگيرى انسان، سهم تكوينى دارد، حقيقت نماز است. آنچه كه در انسان شوق به شرف و شرع و فضيلت ايجاد مىكند، حقيقت نماز است. همين معنى در حج نيز هست، اين روح حج است كه امر تكوينى است و جلوى انگيزهها و ارادههاى زشت را مىگيرد.
نكتۀ سوم آن است كه، ابوبصير نابينا مىگويد: سالى مكه مشرف بودم كه وجود مبارك امام باقر، محمد بن على - عليهماالصّلات و السلام - نيز مشرف بود. من از نشانهها و علامتهايى كه از راه حواس ديگر - غير از باصره - احساس مىكردم، فهميدم زائران زيادند. گفتم: «ما اكثر الحجيج و اعظم الضجيج!»، با تعجّب گفتم: چقدر امسال زائر زياد است و چه نالهها دارند، در سرزمين عرفات همه مشغول دعايند. در اطراف كعبه همه مشغول طواف و نماز و زمزمه و اذكار و اشواط سبعه و...!
امام باقر - سلاماللّٰه عليه - به ابى بصير فرمود: چنين نيست، ابىبصير! جلوبيا. ابىبصير بهامام نزديكترشد، دستمبارك امامباقر - سلام اللّٰه عليه - به چشم ابىبصير رسيد. ناگهان وى صحراى وسيعى را ديد كه بسيارى از موجودات آن صحرا حيوان بودند، بر اين اساس، حضرت فرمود:
«ما اقل الحجيج و اكثر الضجيج». فرمود: ابىبصير! حاجيان كم، ناله و فرياد و سر و