124مدينه بود...». ¹

و نيز مى‌گويد:

مستحب است كسى كه از مكه به راه مدينه بر مى‌گردد در مسجد «غدير خم» نماز بخواند و دعاى فراوان بخواند، چرا كه آنجا موضعى و جايى است كه پيامبر، على را به خلافت خود منصوب و تعيين كرد». ²

الهام گرفتن از اين خاطرات، بسى ارجمند است.

اهميت اجتماعى - سياسى حج، كه ديگر جاى بحث خود دارد و از موضوع اين نوشته خارج است، ولى به اندازه‌اى است كه عمود تقويت‌كنندۀ مكتب است و اگر خانۀ خدا، بى‌زائر شود و فريضۀ مهم حج تعطيل گردد، مقام رهبرى و امام، حتماً بايد مردم را به آن الزام كند و هزينه هم بپردازد، اين فتواى فقهى علماى اسلام است.

امام‌صادق(ع) فرموده است:

«لو عَطّل الناسُ الحجَّ لوَجَبَ على الامام انْ يُجبرهم على الحجّ انْ شاؤوا وَاِنْ ابَوا، لاَِنّ هذا البيت انّما وُضع لِلحجّ». ³

سفر حج، سفرى است مايۀ رياضت نفس و اطاعت مالى و عبادت بدنى و پرستشِ قولى و فعلى.

و مكه، خانه‌اى است براى «خدا» و «مردم»، «بيت‌الله» است و وُضِعَ لِلنّٰاسِ .

كعبه خانه‌اى است براى «قيام» نه خوابيدن، قِيٰاماً لِلنّٰاسِ و براى سعى، نه سكون.

در زيارت حج، سلاح انديشه و نيروى عشق، در كنار همند.

و حج، فراموش كردنِ «خود» در راه «خدا» است.

ذوب شدنِ «من»ها در «ما» است.

و زائر اين خانه، به خلوص و عبوديّت مى‌رسد.