52رهبرى الهى در آن حضور و ظهور ندارد ناقص است. البته ذكر حج در اين حديث شريف، از باب تمثيل است، نه تعيين؛ يعنى نه‌تنها «

تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الإمامِ » بلكه «تمام الصلاة والصيام والزّكاة لقاء الإمام». مؤيّد اين سخن كه تولّى امام‌معصوم(ع) و اعلام وفادارى به وى متمم نماز و زكات و روزه و ديگر عبادات نيز هست اينكه، در بخشى از حديث معروفى كه اسلام را بر پنج پايه، استوار مى‌داند ضمن تأكيد بر ولايت، به نقش برتر «والى» و دليل و حجت بودن وى بر چهار ركن ديگر تصريح شده است: «

والوالى هو الدَّلِيلُ عَلَيْهِنّ ». ¹

نكتۀ مذكور، مستفاد از آيۀ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلاٰمَ دِيناً ²است. خداوند، اسلام همراه ولايت و رهبرى الهى را براى ما پسنديده است. پس نه‌تنها «

تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الإمامِ » بلكه «تمام الإسلام لقاء الإمام».

در پايان، تذكر اين نكته سودمند است كه، هرچند احترام حرم به كعبه است و حركت كعبه به وحى و نبوت و رسالت و ولايت است ليكن همان‌گونه كه در آغاز اين فصل بيان شد همۀ اين احترام‌ها و حرمت‌ها به حرمت الهى ختم مى‌شود. از اين‌رو خداوند سبحان براى تبيين سبب احترام كعبه آن را به خود نسبت داد و فرمود: بَيْتِيَ ³. يعنى حرمت ذاتى خداى سبحان سبب احترام عَرَضى خانه‌اى است كه به وى منسوب است؛ هرچند حرمت كعبه نسبت به احترام اشياى بعدى اصل محسوب مى‌شود

ابعاد ديگرى از اين بحث، در فصل دوم از بخش دوم در مبحث «ساحت امن ولايت معصومان(عليهم السلام)» و نيز در پايان فصل‌هاى يكم و دوم از بخش سوم و در پانزدهمين اشاره از «ويژگى‌هاى كعبه» ارائه خواهد شد.

* * *