116كه عثمان سه روز بعد از جنگ؛ به حضور پيامبرخدا آمد، آن حضرت سؤال كرد: عثمان! تا كجا رسيديد؟ (تا كجا فرار كرديد) عرض كرد: تا أعْرَض، پيامبرخدا فرمود: «لَقَدْ ذَهَبْتُم فِيها عُريضه» ؛ «خيلى گشاد رفتيد!». 1
نقد كلام ابن ابىالحديد:
خلاصۀ كلام ابن ابىالحديد دربارۀ فرار و ثبات خلفاى سهگانه چنين است: «فرار عثمان از مسلّمات تاريخ است و فرار عمر در ميان مورّخان اهل سنّت مورد اختلاف است و امّا ابوبكر از نظر شيعيان جزو فراريان است ولى از نظر اهل سنّت جزو كسانى است كه فرار نكرده و استقامت ورزيده است.»
گفتار ابن ابىالحديد در مورد هر سه خليفه نيازمند نقد و توضيح است و ما به همان ترتيبى كه او مطرح كرده، به بيان و توضيح مىپردازيم:
دربارۀ عثمان بن عفان
او در بارۀ عثمان مىنويسد: همۀ راويان تاريخ و حديث، بر اين نظريه هستند كه: عثمان در جنگ احد جزو فراريان بوده است؛ «مَعَ اتِّفاق الرّوات إنّ عُثمان لَم يثبت».
در تأييد گفتار وى، نظريۀ بعضى از محدّثان و مورّخان را مىآوريم:
1 . امام المحدّثين، بخارى، در ضمن حديث مفصّلى