112مى‌آيد؛ زيرا اگر آنان هم مانند مجروحان و شهيدان، مقاومت مى‌كردند و همانند تيراندازان، ميدان را در اختيار دشمن قرار نمى‌دادند، شكست مسلمانان جبران و سرنوشت جنگ عوض مى‌شد و پيروزى را به دست مى‌آوردند. و لذا مى‌توان گفت ضربه‌اى كه از ناحيۀ آنها بر سپاه اسلام وارد آمد، كمتر از ضربۀ تيراندازان نبود كه در اثر تخلّف از دستور پيامبرخدا صلى الله عليه و آله و سرپيچى از فرمان عبداللّٰه بن جبير به مسلمانان وارد گرديد.

از اين جهت است كه قرآن مجيد اين موضوع را با عنايت خاصّى و با لحن نكوهش آميزى مطرح نموده است:

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلىٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرٰاكُمْ ؛ ¹«به خاطر بياوريد هنگامى را كه از كوه بالا مى‌رفتيد و در بيابان پراكنده مى‌شديد و از شدّت وحشت به عقب ماندگان نگاه نمى‌كرديد و پيامبر از پشت سر، شما را صدا مى‌زد...» :

«إلي يا عباد الله ، إلي يا عباد الله ».

گرچه خداوند در كنار اين نكوهش و ملامت، آنان را از رحمت خويش به كلّى مأيوس نساخته و مشمول فضل و عفو خويش قرار داده است؛ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْكُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ² ولى به هر حال همانگونه كه قرآن اشاره مى‌كند، آنچنان ترس و وحشت و اضطراب و نگرانى بر فراريان حاكم بود كه به چپ و راست و پشت سرشان توجّهى نداشتند، و فقط