32بسته شد، جز درِ خانۀ على و فاطمه. خانه فاطمه نزديك باب جبرئيل بود كه اكنون داخل محدودۀ مرقد پيامبر قرار دارد. در گوشهاى از مسجد صُفّه و سكويى ساخته شد.
برخى مهاجران بى خانه، همچون سلمان، ابوذر، عمار ياسر، مقداد و... شبها آنجا به سر مىبردند. تعداد اصحاب صفّه را تا 70 نفر هم نوشتهاند.
بلال، اذان گوى پيامبر خدا بود. روزى چند وعده مسلمانان در همين مسجد، پاى سخن پيامبر مىنشستند يا با وى به جماعت مىايستادند. رسول خدا كه به مدينه آمد، نزاع ديرينۀ اوس و خزرج به دوستى تبديل شد. آن حضرت پيمان اخوّت ميان مهاجران و انصار بست. حكومت الهى رسول خدا مدينه را جلوه گاه وحى و مدنيّت قرآن ساخته بود. جهادها از اين شهر و با شمشير مسلمانان مجاهد شكل مىگرفت. جنگ بدر و احد، احزاب، خيبر، تبوك، فتح مكّه و... در همين جا سازماندهى مىشد.
مدينه، عظمتش را مديون عظمت پيامبر و دين بود.
زندگيها ساده و خانهها معمولى بود. مدينه صورتِ يك روستاى آباد را داشت. امّا مهد مدنيّت معنوى بود.
پيامبر خدا از دنيا رفت و در خانهاش (كنار مسجد، كه اكنون داخل مسجد است) به خاك سپرده شد. بعدها بارها مسجد پيامبر بنا به نياز، توسعه يافت.
بقيع، آن روز گورستانى در حاشيۀ مدينه بود كه اينك در