101توحيدى و رنجهاى خداپرستان پيشين نيز، فايدۀ ديگر حج است. آشنايى با امتها و ملّتها و فرهنگهاى مختلف، رهآوردى ديگر از انجام اين مناسك است. رسيدن به خلوص در عبادت و اخلاص در عمل، ثمرۀ ديگر اعمال حج است.
يادآورى قيامت و حشر و نشر و عرصات و رستاخيز، بهرهاى ديگر.
بجز منافع اقتصادى كه در كل، براى كشورهاى اسلامى درپى دارد، ارتباطها، تبادل فرهنگى پيش مىآورد و زمينۀ تشكّل «امت واحده» را فراهمتر مىسازد.
درنگ و تأمّل، روى لحظه لحظۀ اين سفر و تك تك اين اعمال، بسيار آموزنده است. نه فلسفه بافتن، بلكه رمز و راز يافتن است كه در «قرآن» و «حديث» به آنها اشاره شده است. اين سخن، رشتهاى دراز و دامنهاى گسترده دارد. مقال را در اين مجال، با ذكر حديثى از امام رضا عليه السلام به پايان مىبريم، تا باز هم به بازشناسى رمز و راز حج بپردازيم.
حضرت رضا عليه السلام فرمود:
«همانا مردم مأمور به اداى حج شدهاند، تا به مهمانى خداوند وارد شوند و از درگاهش نعمت افزون تربطلبند.
حج، براى آن است كه «بنده»، از خطاهايى كه مرتكب شده، به درآيد، از بديهاى خويش، توبه كند و براى آينده، كار را از سرگيرد... و تا در تجمّع هايى كه از مردم اطراف پديد مىآيد، مشكلات و نيازهايشان برطرف شود، بعلاوه