54 اى دل اگر عزم ديار يار دارى

(الهى قمشه‌اى)

آيا گمان مى‌شود كه بدون تزكيه نفس و رعايت تقواى الهى، مى‌توان در حريم امن الهى، مأوا گرفت و گام در سلوك معنوى حج نهاد.

خواجۀ مشتاقان، عبداللّٰه انصارى گويد:

«كعبۀ دل را از بتان هوا، خالى نكرده آن را قبله ساخت. لاجرم افتاد، چنان كه برنخاست؛ نه بدانست و نه دانست كه ندانست». ¹

مرحوم الهى قمشه‌اى گويد:

«عنايت خاصّ ازلى حق و توجّه مخصوص حضرت احديّت، به دل‌هايى است كه پاك از هوا و منقطع از غير خدا باشد و بت‌هايى كه هواى نفس مى‌تراشد، همه را بشكند و دل را پاك از توجّه به عالم آفل باطل الذّات كند و خليل‌وار لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِينَ ² گويد.

آن دل شايستۀ نظر خاص خداست و چنان كه حضرت على عليه السلام فرموده است: «لكُلِّ ماشَغَلَكَ عَنِ اللّٰه فَهُوَ صَنَمُك ؛ هر چه از خدا بازدارد تو را، آن بت است» و بت رجس و پليد است فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثٰانِ. ³

پس دل‌هايى كه از صفات حيوانى و شيطانى منزّه و طاهر از لوث خودبينى شد و از هر چه غير رضاى اوست، پاك گرديد و به كلّى شوق و