48با توبه، بايد دل را زنده كرد و بدين وسيله حياتى دوباره يافت و اگر چنين نشد، بايستى عاجزانه چنگ در دامن رحمت الهى آويخت و از او تقاضا كرد تا با لطف خود، دلهاى مرده را بيدار كند و روح جاودانگى را بر آن بدمد.
شيخ عطّار نيشابورى آورده است:
«به عارفى گفتند: اى شيخ! دلهاى ما خفته است، كه سخن تو در وى اثر نمىكند، چه كنيم؟ گفت: كاش خفته بودى كه خفته را بجنبانى بيدار شود! دلهاى شما مرده است، كه هر چند مىجنبانى، بيدار نمىگردد». 1
خواجه عبداللّٰه انصارى 2 در مناجات خود سروده است:
«بر نهاد خود كار كن... تا بر پيدا شود، آنچه تو آن را جويايى.
هيچ طريقى ندارى، الّا آنكه آينۀ آبى راه تويى.
كجا روى؟ حجاب تويى. از كه نالى؟ سد تويى؛ بركه تويى؛ آينه تويى؛ كجا نگرى؟» 3
باز برمىگرديم به حج و سخن را با درّ گفتههاى عارف زندهدل، ميرزا جواد ملكى تبريزى رحمه الله به پايان مىرسانيم:
« [ حجگزار بايد] مافات از واجبات و كفّارات را تدارك كند و ردّ