29مى‌نشيند و اگر درست هدايت و رهبرى شود، مى‌تواند بسيارى از اين تأثيرات را نشان دهد و ره‌آورد سفر حج همين است كه توشۀ معنوى براى زائر حاصل آيد. بدين ترتيب نقش تبليغات و تأثير مبلغ در جمع زائران گروه را نبايد ناچيز انگاشت و شايسته است حداكثر بهره‌بردارى تبليغى از اين لحظات روحانى با نفحات رحمانى آن بشود.
افزون بر اين، هر يك از مناسك و مشاعر و حركتها و وقوف‌ها و اذكار و ادعيه با مفاهيم متعالى و بار معنوى و عرفانى‌اش، در ارتقاى معرفت و بالابردن سطح شناخت حج‌گزار نقش بنيادين دارد و با پيوند دادن آن معرفت و شناخت به عشق و احساس، روشن بينى و شعور را در اعماق جانها مى‌پرورد و با تصفيۀ روح و رهانيدن آن، از اسارت تعلّقات مادى و زدودن غبار معاصى به ثمر مى‌نشاند و حجابهاى جهل و ظلمات هوى را مى‌سوزاند و براى پذيرش تجلّيات بيشتر مهيّا مى‌سازد.
خلاصه آنكه در اين كانون معارف و سير و سلوك باطنى و سفر معنوى، كه با سير بيرونى و آفاقى توأم گشته و با آيات و بيّنات در قلّه‌هاى رفيع توحيد و مناره‌هاى بلند ايمان و ياد خاطرۀ مشعل‌داران هدايت در تاريخ پيوند خورده است، ره‌آورد معرفت و كمال و رشد معنوى انسانى را به همراه دارد.
شناخت و شعور و عشق و عرفان در تار و پود حج تعبيه شده و هنگامى زائر از اين خصلت هدايتگرى و نور عرفان بهره خواهد گرفت كه روح حج ابراهيمى و پيام شريعت والاى احمدى صلى الله عليه و آله را در اعمال و مناسك و اوراد و اذكار جارى سازد و اين به هدايت و روشنگرى نياز است.
نقش روحانيون در اين ميان بسيار با اهميت است كه به ژرفاى اين