120ابراهيم و اسماعيل و هاجر مى‌نهند و به راهى مى‌روند كه آنان ره سپردند و جرعه‌نوش زلال زمزم آن عشقى هستند كه اسماعيل ذبيح بدان خاطر به قربانگاه رفت و آن پدر و پسر «ابتلاى عظيم» را پذيرفتند و سربلند از آن آزمايش سنگين بيرون آمدند. بنابراين، در مراحل مختلف حج، عظمت صاحب‌خانه را بايد به ياد آورد و ادب حضور نگهداشت و ديده از زمزم اشك لبريز ساخت تا شايستگىِ نهادن قدم به مقام ابراهيم فراهم آيد. 1
افزون بر بنيانگذاران نخستينِ حج، ديگر پيامبران نيز به زيارت كعبه آمده و مناسك حج را انجام دادند. روايات و تواريخ، حجّ پيامبران را ضبط كرده 2 و پيرامون كعبه و ميان بيت و مقام در بردارندۀ قبور ده‌ها پيامبر و ولىّ و وصى است و حِجر اسماعيل خانۀ كوچك هاجر و اسماعيل و فرزندانشان را بياد مى‌آورد كه پرده‌دار حرم و خادمان بيت عتيق بودند.
ذكر اين خاطره‌هاى شيرين و شنيدنى هيچگاه كهنه نمى‌شود به همان دليل كه مناسك حج در گذر زمان طراوت و شادابى خود را دارد و عمدتاً يادآور مناسك و منازل خاندان ابراهيم عليه السلام است.
همچنين مدينۀ طيّبه، كه تاريخ زنده و مهد نخستين تمدّن اسلام در عصر رسالت است. مطالعۀ ميدانى اين تاريخ، كه با جغرافياى حرم نبوى پيوند خورده و ده سال تاريخ دعوت و تبليغ پيامبر را در درون و برون مرزهاى اسلام به تصوير مى‌كشد و ابنيه و آثارى را كه هر كدام رازهاى ناگفته در سينه دارد (و در گذشته به آن پرداختيم) اينها بخشى از محتواى تبليغى حج است.