242اين موضوع مهمّ، هم عبادت به طور صحيح انجام شود و هم پرهيز از خوردن مال حرام، به طور كلّى يك درس هميشگى براى هر مسلمانى در سراسر زندگى و در همه جا قرار گيرد.

مال حرام، ممكن است مال ديگران و به اصطلاح «حقّ الناس» باشد و «حقّ الناس» شامل حق مادى و معنوى نيز مى‌گردد، كه امام صادق عليه السلام در اين باره فرموده: وَاخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ تَلْزِمُكَ مِنْ جَهَةِ الْمَخْلُوقِينَ... ¹

آن گاه، كه تصميم به حج گرفتى، از حقوق (و ديون مادّى و غير آن) از مردم، كه بر عهدۀ توست، خود را پاك و پيراسته گردان و با نيت پاك و مال حلال حج انجام بده.

امام باقر عليه السلام دربارۀ آثار وضعى سوء مال حرام و صرف آن در راه عبادت و خير و تعهّدات اجتماعى فرموده است: إنَّ الرَّجُلَ إِذٰا أَصٰابَ مٰالاً مِنْ حَرٰامٍ، لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ حَجٌّ، وَلاٰ عُمْرَةٌ، وَلاٰ صِلَةُ رَحِمٍ، حَتّىٰ أنَّهُ يُفْسِدُ فِيهِ الْفَرْجُ. ²

كسى اگر به مال حرامى دست يابد و آن را در راه حجّ و عمره و صلۀ رحم خرج كند، اين اعمال او قبول نخواهد شد و حتّى اگر كابين ازدواج قرار دهد (موجب فساد نكاح مى‌شود) و آن زن نيز بر او حلال نخواهد بود. البتّه، از لحاظ فتوايى، فقط «مَهر» باطل است و ضمان دارد. ³

سخن امام موسىٰ بن جعفر عليهما السلام كه فرمود: ما خاندانى هستيم، كه حجّ و مهريۀ زنان و كفن خود را از پاك‌ترين و خالص‌ترين اموال خود قرار