119واقعيت آن بيت برسد كه بدون رعايت آداب و رسوم هر بيت، رسيدن به آن بيت كارى محال و زحمت در راه آن، تلاشى بيهوده و رنجى بى‌نتيجه است.

اما معنى خانۀ او چه باشد، اين كه آيا اضافه (يعنى اضافۀ بيت به اللّٰه) از باب تشريف است يا طور ديگر، مقصود بيان آن نيست. غرض در اين رساله، بيان آداب كعبۀ ظاهرى است، غير آن آدابى كه در مناسك مسطور است، ضمناً شايد به آداب كعبۀ حقيقى هم فى الجمله اشاره بشود.

بدان، غرض از تشريع اين‌عمل شريف آن باشد كه از طريق مناسك اين بيت بدانى كه مقصود اصلى از خلقت انسان معرفت خدا و وصول به درجۀ عشق او و انس به حضرت اوست و اين‌ها تحصيل نمى‌شود، مگر به تصفيۀ قلب و آن هم ممكن نيست، مگر به حفظ نفس از شهوات و انقطاع از دنياى دنىّ و قرار گرفتن در راه رنج عبادات ظاهرى و باطنى.

شارع مقدس عبادات را يك نسق نگردانيده، بلكه مختلف وضع كرده ؛ زيرا به هر يك از آن‌ها رذيله‌اى از رذائل از مكلف زائل مى‌گردد، تا به اشتغال به تمام آن‌ها تصفيۀ تمام عيار گردد، چنان‌كه اداى صدقات و حقوق ماليه قطع ميل مى‌كند از حطام دنيويه؛ و صوم قطع مى‌كند انسان را از مشتهيات نفسانيه؛ و صلاة نهى مى‌كند از هر فحشا و منكرى و هم چنين ساير عبادات.

چون حج مجمع العناوين بود خصوصيت ديگرى در بين عبادات پيدا كرد، چه اين كه مشتمل است بر جمله‌اى از مشقت‌هاى اعمال كه هر يك بنفسه صلاحيت تصفيۀ نفس را دارد مانند انفاق مال كثير، قطع از اولاد و عيال و وطن و جدايى از نفوس شريره و طى منازل بعيده و ابتلا به