62
پس ناچاريم كه به اين واقعيّت تلخ، معترف باشيم
تا اينجا، با تأمّل در مضامين آيات و روايات، با پارهاى از منافع اجتماعى حج، آشنا شديم و دانستيم كه دستور حجّ اسلام از نظر واقعبينى و حقيقتشناسى، يك مكتب تربيتى خلّاق و سازنده است كه به راستى مىتواند در دامن خود، انسانهاى نمونه و سرمشقهاى عالى بپروراند و امّت اسلامى را با برنامۀ زنده و آموزندۀ آسمانىاش، امّتى توانگر و توانا از جميع جهات بسازد، كه ملاذ و مرجع عالم باشند و هر قدرت ظَلّام و جَبّارى را، در برابر نيروى عدل توحيدى خود، به زانو درآورند و از سر راه بشر بردارند و دنيا را، زير پرچم سيادت و حكومت عادلانۀ خود، به صلح و صفا و آرامش مطلق بكشانند.
حال كه اين حقيقت را فهميديم، ناچاريم به اين واقعيّت تلخ معترف باشيم و با تأثّر شديد اقرار و اذعان كنيم كه، پس علّت اين ضعف و زبونى و انحطاط اسفانگيز مسلمين، با وجود داشتن آن برنامههاى عالى ارتقا و تفوّق جهانى، همانا واجد نبودن روح آن برنامهها، و از دست دادن مغز و حقيقت دستورهاى عزّتبخش و قدرتآفرين آسمانى است.