224
آفاق و انفس مكه
اشرف ابنيۀ عالم آن مربع رفيع القدر و البنيانى است كه به قامت پانزده زرع ارتفاع و دوازده زرع طول و ده زرع عرض تقريباً در وسط مسجدالحرام، در وسط شهر مكه، در وادى غير ذىزرع، در قلل و خلل جبال تهامه عمارت كردهاند و به جامۀ حرير مشكلى بسيار فاخرى برون و درونش را پوشانيده و آيات قرآنى را به گلابتون اصل در كتيبه و پرده باب الكعبه آن بافته و متن تمام جامه را به كلمۀ توحيد و شهادت بر رسالت مزين نمودهاند، ضلع شرقى حج اسماعيل عليه السلام ، ضلع شمالى مقام حضرت خليل عليه السلام ضلع جنوبى مستجار.
حجرالاسود انور در ركن عراقى قريب به باب بيت كعبه را دست چپ قرار مىدهم و طواف مىكنم، از اين ركن به ركن ديگر كه رسيده شامى است، ركن ديگر مغربى، ركن ديگر يمانى، اطراف حجر را با تنكه نقره بستهاند، متجاوز از دو زرع ارتفاع باب است از زمين مسجد، دور مطاف طارم آهنى بلند نصب كردهاند به قامت دو سه زرع به شكل دايرۀ بزرگى و آنقدر قنديلهاى زيتونى معلق كرده كه (شمارِشِ) تعدادش بسيار صعب و وقت فارغى لازم داشت.
فضاى مسجد مربع و مقابل هر باب خيابان سنگى و وسط خيابانها ريگهاى ريزه ريختهاند، اطراف مسجد چهل ستونهاى خيلى وسيع است كه به قنديلهاى زيتونى مزين مىشود، ولى با آن كثرت عدد آنقدر روشنايى كامل ندارد. مسجد زياده از چهل باب دارد، «خواجهوات» كه «آغاواتشان» گويند مواظبت دارند، اخلاقشان خيلى بهتر از خواجهوات مدينه است بلكه طرف نسبت نيست، به هيچ وجه تفاوتى فيما بين ايرانى و غيره نمىگذارند، خيلى نجابت آنها، ما را مسرور كرد، هنگام مغرب در حجر اسماعيل امام حنفى - كه جوان سى سالۀ كليددار بيت شريفه است و مال حرام هم خيلى مىخورد، هر آدمى دو روپيه و يم مجيدى براى دخول بيت شريف مىگيرد، معذلك احمقها اظها خلوص كرده دستش را مىبوسند