بازگشت خديو از مدينه به مصر

1) .مداين صالح كه به نام حِجر [ به كسر حاء و سكون جيم بود]،منسوب به حضرت صالح پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه از سوى پروردگار به سوى قوم ثمود فرستاده شد.اين قوم،در اين منطقه و در طرف يثرب زندگى مى‌كرده‌اند.ثمود قومى از عرب‌ها بوده كه بنا به گفتۀ برخى از تاريخ نگاران،ريشه و اصل و نسب آنان از يمن بوده است.ثموديان پس از سيل«عرم»،از آن جا هجرت نمودند و به سوى شمال شبه جزيرۀ عرب،روى آوردند.خانه‌هاى آنان در حضرموت،در نزديكى خانه‌هاى قوم عاد بوده است.آنان آثارى را كه در«علا»با خط مسند (حميرى) باقى مانده است،گواه بر اين گفته مى‌دانند.«مقريزى»به هنگام سخن دربارۀ«أيله»مطالبى را ذكر نموده كه به صورت فشرده در اين جا براى شما بازگو مى‌نماييم: «بزرگ حمير«ابن سبأ بزرگ»،فرمان داد تا به علت ظلم و ستمى كه قوم ثمود بر مجاورين و همسايگان خود در يمن نموده‌اند،از آنجا اخراج نمايند.پس از آن آنان از«أيله»به سوى«ذات الآصال»(در اطراف نجد) آمدند و در آنجا سنگ‌ها را شكافتند و در دل كوه‌ها براى خود مسكن مستحكم به وجود آوردند. سپس كبر وغرور آنان را گرفت وطغيان نمودند.در اين‌هنگام پروردگار،صالح پيامبر صلى الله عليه و آله را،به سوى آنان گسيل نمود.اين‌قوم،حضرت صالح را تكذيب كردند و از او درخواست نمودند كه ناقه‌اى را از صخره‌اى درآنجا پديدآورد.آن‌حضرت به‌فرمان پروردگار،خواستۀ‌آنان راعملى كرد،ليكن آنان ناقه را سر بريدند. در اين هنگام،پروردگار با صيحه‌اى آنان را در ديارشان هلاك نمود. برخى گفته‌اند:«ثموديان»از«عماليق»شمال بوده‌اند كه از عراق به شهر«بطره»هجرت كرده‌اند و داراى حكومت گسترده‌اى در قرن چهارم پيش از ميلاد بوده‌اند.آنان آثار خط«آرامى»-كه خط«نبطى‌ها»به شمار مى‌آمد-را كه در شكاف كوه‌ها يافته‌اند،گواه بر اين گفته مى‌دانند. برخى ديگر از تاريخ نگاران،عقيده دارند كه«ثموديان»اين خطوط را ننوشته‌اند،بلكه پس از آن كه دولت و قدرت آنان رو به سستى و ضعف نهاد،تابع قدرت«نبطى‌ها»در قرن دوم يا اول پيش از ميلاد درآمدند و به حكم غلبۀ زبان متبوع بر تابع،از آن دوران به يادگار مانده است.اين جانب معتقدم كه آنان ريشه‌اى از رعيت‌هاى عرب داشته‌اند كه از سوى پادشاه«تحوتمس»،در سال 2050 پيش از ميلاد،رانده شدند.آنان تراشيدن كوه‌ها و صخره‌ها را از مصريان،آموختند.خداوند مى‌فرمايد: وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ (فجر،9) يعنى ثموديانى كه صخره‌ها را در صحرا تراشيدند.آنان به سوى منطقه‌اى در ميان«حجر»و«مدينه»آمده و در آن جا اقامت گزيدند،سپس در آن جا دولتى قدرتمند به وجود آوردند.از آن پس پروردگار،«صالح»پيامبر صلى الله عليه و آله را به سوى آنان روانه ساخت،به طورى كه در اين باره در سورۀ اعراف مى‌فرمايد: وَ إِلىٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ يٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَكُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَيْرُهُ قَدْ جٰاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهٰا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ * وَ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ * قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قٰالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كٰافِرُونَ * فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا يٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ * فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دٰارِهِمْ جٰاثِمِينَ (اعراف،73-78) در تفسير روح المعانى آمده است كه:ديار ثمود از«حجر»تا جنوب«وادى القرى»بوده است.و در تفسير آيه فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ «فراء»و«زجاج»گفته‌اند كه زلزله‌اى شديد در آن منطقه پديد آمده است و«مجاهد»و«سدى»در اين باره گفته‌اند كه«صيحه‌اى بر آنان نازل گرديده است».جمع ميان دو قول،اين است كه كه از زير به زلزله و از بالا به صيحه،دچار گرديده‌اند. در هر صورت حادثۀ«ثمود»،پيش از زمان حضرت موسى عليه السلام بوده است.«شعيب»داستان قوم ثمود را به عنوان‌عبرت،براى قوم‌خويش بيان‌كرده‌است:خداونداين‌داستان رادرسورۀ‌هوداين چنين فرموده است: وَ يٰا قَوْمِ لاٰ يَجْرِمَنَّكُمْ شِقٰاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صٰالِحٍ .(هود،89) لازم به تذكر است كه«شعيب»هم زمان و معاصر حضرت موسى عليه السلام بوده است.رسول خدا صلى الله عليه و آله به هنگام جنگ تبوك،در سال نهم هجرى،از«حِجْر»عبور كرد و قوم خود را از ورود به سرزمين ثمود و نوشيدن از آب‌هاى آنجا منع فرمودند. اين جانب فرمان حضرت را بر دو اساس مى‌بينم:نخست جنبۀ ادبى فرمان آن حضرت نسبت به مبالغه‌اى كه در مورد نكوهش اين قوم عصيانگر و مخالفت آنان با فرستادۀ خداوند وجود داشته و ديگرى مسألۀ غير بهداشتى بودن آن منطقه مى‌باشد،زيرا غارهاى متروكه اين قوم،از زمانى بس طولانى،همچنان باقى مانده و در واقع مقبرۀ آنان به شمار مى‌آيد كه بدون شك هوا و آب آن،آلوده بوده است. اما نقش و نگارهايى كه از آنان به دست آمده و ديگران نيز مشاهده كره‌اند،اغلب به خط«آرامى»بوده است كه بيشتر عباراتى مذهبى به شمار مى‌آمده و به صورت عادت از سوى مليت‌ها روى بسيارى از قبور تا كنون نوشته مى‌شده است.در اينجا ترجمۀ بخشى از نوشته‌اى را كه شخصى به نام«عائذ بن كهيل»براى روى قبر خود تهيه كرده است،به نظر شما مى‌رسانيم: «اين قبرى است كه از سوى«عائذ بن كهيل»،براى خود تدارك ديده،و فرزندان و افراد پس از او و براى كسى كه نوشته‌اى از دست عائذ دارد و در آن نوشته،به او و يا به هر شخصى ديگرى كه وصى اوست و به وى اجازه داده كه وى را در آن دفن كنند در ماه آوريل سال نهم،حارث،پادشاه نبطى‌ها،دوستدار شعب خود كه در حوالى سال 18 پس از ميلاد مى‌زيسته از سوى«ذوالشرى»و«مناة»و«قيس»لعن گرديده است كه اگر كسى اين قبر را فروخته،خريده،رهن كرده و يا هديه نمايد و يا آن را اجازه بدهد،همچنان كه بر روى آن نوشته است ديگرى را و يا شخص ديگرى را كه نام آنها پيش از اين آمد،در آن دفن نمايند.اين قبر و آنچه كه بر روى آن نوشته شده،بر طبق مقدسات نبطى‌ها و سلامى‌ها حرمى مقدس،تا واپسين روز مى‌باشد». در صفحۀ 81 از جزء اول كتاب«تاريخ العرب قبل الاسلام»نوشتۀ دوست ما،مورخ فاضل،جورجى زيدان،اين گونه آمده است: «از اينجا بود كه اين قوم مذهب خويش را تغيير دادند و به سوى بت پرستى نبطيان كه الهه‌هاى آنان«ذوالبشرى»،«مناة»،«قيس»،«هبل»،«لات»و جز اينها بود،روى آوردند و از آن پس عرب بت پرستى را از آنان آموخت». خديو در اين باره سعى و كوشش نموده و خدمتى به علم تاريخ كرد،زيرا نامبرده براى شناسايى آثار باقى مانده از سنگ‌ها،پروفسور«هيس»يكى از مستشرقين سويسى را كه هم اكنون ساكن مصر است،به سوى اين سرزمين فرستاد كه نامبرده با عكس‌هاى نه چندان مهمى از آثار باقى مانده از دست دزدان و راهزنان،اين آثار قديمى،بازگشت. هم اكنون آثار فراوانى از اين قوم در موزه‌هاى لندن،پاريس،برلن و آستانه (استانبول) وجود دارد.همچنان كه آگاه گرديدم،مقدار فراوانى از اين آثار در صندوق‌هاى محفوظ،در شهر«حيفا»قرار دارد كه اين آثار،بيش از دو سال است كه متعلق به موزۀ قسطنطنيه بوده،ليكن نمى‌دانم چرا اين صندوق‌ها بدان جا ارسال نمى‌گردد.در هر صورت مى‌بايست گروهى كه هم اكنون روى آثار«نبطيان»و«ثموديان»تحقيق مى‌كنند،اطلاعات به دست آمدۀ خود را در اختيار ما قرار دهند كه به وسيلۀ آن بتوانيم اين اقوام را بهتر شناسايى كنيم.