221حياط را تنظيم كرده بود. فقط اطراف خانۀ كعبه به شعاع حدود 15 متر پله وجود نداشت كه زائران بتوانند به راحتى طواف كنند، اما وقتى تعداد زائران بيشتر مىشد، طواف به محدودۀ پلهها كشيده مىشد و زائران با مشكل مواجه مىشدند. چندسال بعد، پلههاى مكرّر را كم كردند تا اينكه امروز پلهها همه به مرز شبستان و صحن محدود شده است.
ما با همان اتوبوسها به مدينه مىرفتيم و حدود دو شبانهروز در راه بوديم؛ زيرا هوا بسيار گرم بود و ما ناچار بوديم فقط شبها حركت كنيم. مدينه آن روز بسيار كوچك بود.
پايان قبرستان بقيع، پايان مدينه بود و بعد از آن، فقط چند خانۀ پراكنده به چشم مىخورد.
آن روزها درهاى قبرستان باز بود و زائران تا دو مترى قبور ائمۀ بقيع مىرفتند. فقط هنگام ظهر، كه هوا بسيار گرم بود، درها را مىبستند.
فضاى اطراف ضريح رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله به همين شكل بود اما شبستانهاى اطراف، موجود نبود؛ يعنى هنگام خروج از مسجد مغازهها به چشم مىخوردند، به تدريج مغازهها را خريدند و شبستان درست كردند تا مسجدالنبى به شكل فعلى درآمد.
در مسجدالنبى، ضريح كاملاً ديده مىشد، پردههاى بزرگ و قفسههاى قرآن وجود نداشت، منبر رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله به اين بلندى نبود، چند پله بر آن افزودهاند و آن را نسبت به سابق بيشتر تزيين كردهاند.
در فاصله ميان حرم و بقيع، مغازهها و خانههاى قديمى بود. از بقيع كه بيرون مىآمديم، از يك خيابان به عرض 16 متر و مغازهها و خانهها مىگذشتيم تا به در جبرئيل مىرسيديم. تمام خانهها و مغازهها را به تدريج خراب كردند و به صورت امروزى درآوردند.
مسجد شجره ميقات زائران مدينه قبل
امسال اقامت زائران مدينه قبل، هفت شب خواب در شهر مدينه است كه پس از آن، عازم مسجد شجره شده و پس از محرم شدن، عازم مدينه مىشوند. از آنجا كه زائران ايرانى به جهت فرار از استظلال در روز، مجبورند شب حركت كنند، ساعت حركت آنها بهگونهاى تنظيم مىشود كه اوايل شب در مسجد شجره مُحرم شوند. اين امر سبب مىشود تا همۀ زائران اعزامى تقريباً در ساعتى مشخص در مسجد شجره حضور