261بازگشت. خليل چون در مِنىٰ قرار گرفت اسماعيل را در پيش خود نشانيد.

به روايتى ¹ : خليل خواست او را ذبح كند نزد جمرۀ وسطىٰ، كارد و رسن را از آستين بيرون آورد و بر زمين نهاد، فرمود : اى فرزند، به خدا قسم كه خدا امر فرموده تو را ذبح كنم، ببين چه خيال مى‌كنى، باز اسماعيل عليه السلام با جان و دل قبول كرد، خليل گفت :

اى فرزند، هيچ وصيّتى دارى كه به جا آورم ؟ گفت : بلى، سه وصيّت دارم، از من قبول كن : اوّل آنكه دست و پاى مرا محكم بندى. خليل گفت : نزد پروردگار خود مى‌روى جزع مى‌كنى ؟ گفت : اى پدر جزع نمى‌كنم امّا اين وصيّت بجهت دو معنى است؛ يكى آنكه زخم كارد چون به بدن ضعيف من برسد، مبادا كه دست و پا زنم و صورت اضطراب از من به وجود آيد، و به اين حركت نام مرا از جريدۀ صابران بيرون كنند، دوّم آنكه التزامِ حرمت تو بر من واجب است، شايد در وقت اضطراب، دست و جامۀ تو به خون آلوده شود و بدين جهت از جملۀ ارباب عقوق گردم. خليل اين وصّت را قبول كرد. [ وصيّت] دوّم آن است كه روى مرا به خاك نهى به دو جهت : يكى آنكه خداوند عالم خوارىِ ²بنده را دوست مى‌دارد و روهاى گردآلود را نزد او قدرى هست، چون مرا بدين حالت ببيند به نظر رحمت به من نگرد، ديگر آنكه تعلّق خاطر پدران به محبّت فرزندان بسيار است، مى‌ترسم كه در آن زمان نظر تو به روى من افتد و محبّت پدرى بحركت آيد، بدين سبب در فرمان الٰهى تأخيرى واقع شود، و آن تأخير، عين تقصير شود، پس يك چيزى به صورت من بينداز كه مبادا چشمت به صورت فرزند بيفتد. ابراهيم عليه السلام را در اين حالت رقّت آمد، فرمود : اين وصيّت را نيز قبول كردم. سيُّم آنكه اسماعيل عليه السلام گفت : مى‌دانم كه چون به خانه روى، مادرم چون مرا همراه تو نبيند بجوشد و از غصّه بخروشد، گريه كند و نعره زند، درخواست من آن است كه با او درشتى نكنى و سخن سخت نگويى، و او را دلدارى فرمايى و تسلّى دهى و سلام من به او رسانى و بفرمايى كه مرا حلال كند، و در