173زمان بوده؛ چنان كه مى‌فرمايد: لَقَدْ رَضِيَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبٰايِعُونَكَ ... ؛ «آنگاه كه با تو بيعت كردند، خداوند از ايشان راضى شد.» روشن است كه اين دليل بر بقاى رضايت تا پايان عمر نيست. هر گاه دليل قاطعى اقامه شود كه يكى از آنان بعد از ماجراى بيعت، كارى بر خلاف موازين اسلام انجام داده، با مضمون اين آيه منافاتى نخواهد داشت و به يك معنا، رضاى الهى، كه از صفات فعل او است نه از اوصاف ذات او، به سخط تبديل مى‌شود. لذا در همين سوره يادآور مى‌شود كه اين بيعت بايد پايدار باشد و اگر پيمان‌شكنى كنند، به ضرر خود آن‌ها است؛ چنان‌كه مى‌فرمايد:

إِنَّ الَّذِينَ يُبٰايِعُونَكَ إِنَّمٰا يُبٰايِعُونَ اللّٰهَ يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمٰا يَنْكُثُ عَلىٰ نَفْسِهِ ... . ¹

«آنان كه با تو بيعت مى‌كنند، مانند آن است كه با خدا بيعت مى‌كنند، دست خدا بالاى دست آن‌ها است، هركس اين پيمان را بشكند، به ضرر خود شكسته است...»

در اسلام اصلى است به نام «إِنَّمَا اْلأَعْمَالُ بِالْخَواتِيم» ² و از روايتى كه بخارى نقل مى‌كند، به دست مى‌آيد كه روزهاى نخستينِ زندگى انسان معيار قضاوت نيست، بلكه آخرين روزهاى زندگانى، معيار قضاوت دربارۀ كلّ زندگى او است. آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«إِنَّمَا اْلأَعْمَالُ بِالْخَواتِيم».