1) - شرح تجريد قوشچى، مبحث امامت. علامه مجلسى قدس سره در كتاب حق اليقين در ضمن طعن سوم از مطاعن عمر فرموده است: عامه و خاصه بطرق متعددۀ متواتره، روايت كرده‌اند كه عمر بر منبر به آواز بلند مى‌گفت: «متعتان كانتا على عهد رسول اللّٰه و انا احرمهما و اعاقب عليهما متعة النساء و متعة الحج». ترجمه: دو متعه در زمان رسول‌اللّٰه بود من آنها را حرام مى‌كنم و انجام‌دهندۀ آنها را مجازات و به كيفر مى‌رسانم متعه نساء (عقد موقت) و حج تمتع. در جواهر الكلام - ج 30 - ص 139 آمده است كه: مشهور بين فريقين است كه عمر بالاى منبر گفت: «ايها الناس متعتان كانتا على عهد رسول اللّٰه انا أنهى عنهما و احرمهما و اعاقب عليهما: متعة الحج و متعة النساء» و في لفظ آخر «ثلاث كن على عهد رسول اللّٰه انا أنهى عنهن و احرمهنّ و أُعاقب عليهنّ و هى متعة النساء و متعة الحج و حىّ على خير العمل». در وسائل الشيعه - ابواب اقسام الحج، باب 3 رواياتى است حاكى از اين كه عمر از به جا آوردن حج تمتع منع مى‌كرد و مى‌گفت بجاى آن حج افراد انجام دهيد. در اين رابطه به الغدير، ج3، ص329، و ج6، صفحات 198 - 240 مراجعه شود. مؤلف: معناى حجّ تمتّع حج تمتع اين است كه شخص، در يكى از سه ماه (شوال، ذى قعده و ذى حجه) از يكى از ميقاتها به نيت عمرۀ تمتّع احرام مى‌بندد سپس وارد مكّه مى‌شود و پس از طواف وسعى، تقصير كرده و از احرام خارج مى‌شود يعنى چيزهايى كه در حال احرام بر وى حرام بود حلال مى‌گردد تا اينكه از مكّه احرام ديگرى براى حج مى‌بندد و اعمال حج تمتع را انجام‌مى‌دهد. علّت اينكه اين نوع حج را حج تمتع مى‌گويند اين است كه در اين نوع حج «متعه» يعنى لذت بردن و استفاده كردن از محرمات احرام تجويز شده است زيرا همان گونه كه اشاره شد در فاصلۀ دو احرام (احرام عمره و احرام حج) كارهايى كه در حال احرام حرام است حلال مى‌گردد و شخص مى‌تواند از آنچه در حال احرام عمره، حرام بود - بعداً در حال احرام حج نيز حرام خواهد گرديد - لذت ببرد و متمتع گردد. اين حكم با نصّ صريح قرآن مجيد و با گفتار و روش پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم ثابت گرديده است و قرآن در اين باره مى‌گويد: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيٰامُ ثَلاٰثَةِ أَيّٰامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كٰامِلَةٌ ذٰلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِيدُ الْعِقٰابِ سوره بقره196/. هر كس پس از انجام دادن عمره به اعمال حج پردازد هر چه ميسر شود قربانى كند و هر كس قربانى نيابد سه روز در ايام حج و هفت روز پس از مراجعت از سفر حج روزه بگيرد كه اين، ده روز تمام است، اين عمل براى كسى است كه خانواده‌اش مقيم مسجد الحرام نباشد، از خدا بترسيد و بدانيد كه خداوند [ در صورت مخالفت] به شدّت كيفر مى‌دهد. تشريع حج تمتع و مبارزه با افكار جاهليت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم با تشريع حج تمتع قدم ديگرى در مبارزه با روشهاى دوران جاهلى برداشت و اعمال عمره را كه قبل از اسلام انجام دادن آن در اين سه ماه از بزرگترين گناهان شمرده مى‌شد، جزء اعمالى قرار داد كه مسلمانان در اين سه ماه انجام بدهند. بخارى و مسلم از ابن عباس نقل مى‌كنند كه: مردم قبل از اسلام، انجام دادن عمره را در ماههاى حج از «افجر فجور» بزرگترين گناهان در روى زمين مى‌پنداشتند و مى‌گفتند چون ماه صفر تمام شد انجام دادن اعمال عمره حلال مى‌گردد. ابن عباس اضافه مى‌كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و اصحابش صبح چهارم ذى‌حجه در حالى كه براى حج احرام پوشيده بودند وارد مكّه شدند، رسول خدا دستور داد كه اين احرام را تبديل به عمره كنند و از احرام خارج شوند ولى [ پذيرفتن] اين دستور براى اصحاب، سنگين بود لذا عرضه داشتند با خارج شدن از احرام كدام يك از محرمات براى ما حلال مى‌گردد؟ رسول خدا فرمود: همۀ محرمات بر شما حلال است. عن ابن عباس قال: كانوا يرون ان العمرة في اشهر الحج من افجر الفجور في الارض و يجعلون المحرّم صفراً و يقولون إذا برأ الدَّبر وعفا الاثر و انسلخ صفر حلت العمرة لمن اعتمر. قدم النبى صلى الله عليه و آله و سلم و اصحابه صبيحة رابعة مهلّين بالحج فامرهم ان يجعلوها عمرة فتعاظم ذلك عندهم فقالوا يا رسول اللّٰه اىّ الحلّ؟ قال: حلّ كلّه.(صحيح بخارى، كتاب الحج، ص 254، باب التمتمع و القران و الافراد، ح 1564 و صحيح مسلم كتاب الحج، ص 539، باب جواز العمرة في اشهر الحج، ح 1240). ولى اين دستور چون بر خلاف روش آنان و بر عكس معمول بود پذيرفتن آن هم در مرحلۀ اول براى يك عده از مسلمانان مشكل و سنگين بود و اين دستور پيامبر با مخالفت آنان روبرو گرديد. خلاصه اينكه بعقيدۀ عده‌اى از تازه مسلمانان، با سابقۀ ذهنى كه از دوران جاهلى داشتند هر كس در ماههاى حرام احرام بست و داخل مكّه گرديد حق نداشت يكى از محرمات احرام را بجا بياورد و مخصوصاً با زنان نزديكى كند مگر اينكه اعمال حج را به پايان برساند و از احرام حج خارج گردد. تحريم حج تمتع توسط خليفه بطورى كه اشاره گرديد بر خلاف تمايل عده‌اى از مسلمانان، حج تمتع طبق آيۀ قرآن و دستور خود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم عملى گرديد و اين حكم در دوران حكومت دو سالۀ ابوبكر نيز به همان صورت كه رسول خدا دستور داده بود انجام مى‌پذيرفت. تا اينكه در دوران حكومت عمر از اين نوع حج منع و جلوگيرى بعمل آمد و مخالفين، به مجازات شديد تهديد گرديدند و در اين مورد، احاديث فراوان در صحاح و سنن اهل تسنن نقل گرديده و در كتب تاريخ و رجال بصراحت آمده است كه ما به نقل چند حديث در اين مورد كه در صحيحين آمده است اكتفا مى‌كنيم. 1 - عمران بن حصين مى‌گويد: آيۀ متعۀ حج در قرآن نازل گرديد و رسول خدا نيز اين نوع حج را به ما دستور داد، سپس نه آيه‌اى كه آيۀ متعه را نسخ‌كند نازل گرديد ونه رسول‌خدا ازآن‌نهى نمود تا اينكه از دنيا رحلت نمود بعدها مردى به هواى نفس خود آنچه مى‌خواست در اين باره گفت. قال عمران بن حُصَينٍ: نزلت آية المتعة في كتاب اللّٰه (يعنى متعة الحج) و امرنا بها رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و سلم ثم لم تنزل آية تنسخ آية متعة الحج و لم ينه عنها رسول اللّٰه حتى مات قال رجل برايه ماشاء.(صحيح مسلم، كتاب الحج، باب جواز التمتع، ص 534، ح 1226 (طريق 172). لازم به ياد آورى كه صحيح بخارى در كتاب التفسير، سوره البقرة، باب 33، ص 767، ذيل آيه مربوط به حج تمتع اين روايت را با مختصر تفاوتى آورده است. 2 - در صحيح مسلم از ابى نضره چنين آمده است كه: من نزد جابر بن عبد اللّٰه بودم مردى وارد گرديد و گفت: اينك ابن عباس و ابن زبير دربارۀ متعتين (متعۀ حج و متعۀ نكاح) با هم اختلاف و بگو و مگو دارند، جابر در پاسخ وى گفت: آرى ما در دوران پيامبر هر دو متعه را انجام داديم ولى بعدها كه عمر از آنها نهى كرد ما ديگر انجام نداديم. (اصل اين روايت و محل نقل آن در متن آمده است). 3 - در حديث ديگرى مسلم با اسناد از مطرف چنين آورده است: عمران بن حصين در روزهايى كه بيمار بود و با همان بيمارى از دنيا رفت مرا نزد خود خواست و گفت: اينك مرگ من مسلم وقطعى گرديده است، چند موضوع را به تو مى‌گويم شايد بعد از من براى تو مفيد باشد ولى اگر زنده ماندم اينها را مكتوم و مخفى بدار و اگر با اين بيمارى از دنيا رفتم و خواستى به مردم بگويى مانعى ندارد و بدان كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم حج و عمره را در يكسال جمع نمود و نه آيه‌اى در جلوگيرى از آن نازل شد و نه خود پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از آن نهى كرد ولى مردى دربارۀ آن آنچه مى‌خواست از پيش خود گفت.(عن مطرف قال بعث الى عمران بن حصين في مرضه الذى توفى فيه فقال انى كنت محدثك باحاديث لعل اللّٰه ان ينفعك بها بعدى فان عشت فاكتم عنى و ان مت فحدث بها ان شئت انه قد سلم على واعلم ان نبى اللّٰه صلى الله عليه و آله و سلم قد جمع بين حج و عمرة ثم لم ينزل فيها كتاب اللّٰه و لم ينه عنها نبى اللّٰه صلى الله عليه و آله و سلم قال رجل فيها برأيه ماشاء.) صحيح مسلم، كتاب الحج، باب جواز التمتع، ص 533، ح 1226، (طريق 168). همچنين مسلم از ابو موسى نقل كرده كه او به متعۀ حج فتوا مى‌داد، مردى بدو گفت در بعضى از اين فتواها عجله نكن مگر نمى‌دانى كه بعدها اميرالمؤمنين (عمر) در اعمال حج چه تغييراتى داده است تا اينكه خود ابوموسى با عمر ملاقات و جريان را از وى سؤال كرد عمر در پاسخ چنين‌گفت: «آرى مى‌دانم كه رسول خدا و اصحابش حج تمتع را انجام داده‌اند ولى براى من خوشايند نيست كه مسلمانان در زير [ درخت] اراك با همسران خويش هم بستر شوند و در حالى كه آب غسل از سر و صورت آنان مى‌ريزد بسوى اعمال حج حركت كنند.(عن ابى ابراهيم بن ابى موسى عن ابى موسى انه كان يفتى بالمتعة فقال له رجل رويدك ببعض فتياك فانك لاتدرى ما احدث اميرالمؤمنين في النسك بعد، حتى‌لقيه بعد، فسأله فقال عمر: قد علمت ان النبى صلى الله عليه و آله و سلم قد فعله و اصحابه و لكن كرهت ان يظلوا معرسين بهن في الاراك ثم يروحون في الحج تقطر رؤوسهم) صحيح مسلم، كتاب الحج، باب في نسخ التحلل، ص532، ح1222. مؤلف: ولى پاسخ اين اظهار نظرها واعمال سليقه‌ها را خداوند سبحان داده است. وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَى اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِيناً سورۀ احزاب / 36. ترجمه: «و هيچ مرد و زن مؤمنى را نرسد كه چون خدا و فرستاده‌اش به كارى فرمان دهند براى آنان در كارشان اختيارى باشد و هركس خدا و فرستاده‌اش را نافرمانى كند قطعاً دچار گمراهى آشكارى گرديده است.» حج تمتع در دوران عثمان بخارى و مسلم از مروان بن حكم چنين نقل مى‌كنند كه عثمان بن عفان را ديديم از حج تمتع نهى و جلوگيرى مى‌نمود ولى چون على بن ابيطالب عليه السلام نهى او را ديد براى عمره و حج احرام بست و گفت: من هيچگاه قانون خدا و سنت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را بجهت گفتار يك نفر ترك نخواهم نمود. «عن مروان بن الحكم قال شهدت عثمان و علياً و عثمان ينهى عن المتعة و ان يجمع بينهما فلما رأى علىّ، اهلّ بهما لبيك بعمرة و حجة قال ما كنت لادع سنة النبى لقول احد». (صحيح بخارى، باب التمتع والقران و الافراد، ص 254، ح 1563.) باز در صحيحين اختلاف عثمان و امير المؤمنين على عليه السلام را، از سعيد بن مسيب بدين صورت نقل كرده است كه: على بن ابيطالب و عثمان در عسفان بهم ديگر رسيدند كه عثمان از متعه يا عمره جلوگيرى مى‌كرد على بن ابيطالب به وى گفت: عثمان، تو جز اين هدفى ندارى كه از امر و فرمان رسول خدا جلوگيرى كنى. عثمان گفت: ما را به حال خودمان واگذار، اميرالمؤمنين فرمود نمى‌توانم تو را بحال خودت وابگذارم. [راوى گويد:] ولى چون على عليه السلام وضع را اين چنين مشاهده نمود خودش به اعمال عمره و حج احرام بست. عن سعيد بن مسيب قال: اختلف على و عثمان بعسفان في المتعة فكان عثمان ينهى عن المتعة اوالعمرة فقال على: ما تريد الى امر فعله رسول اللّٰه تنهى عنه؟ فقال عثمان: دعنا منك فقال: انى لا استطيع ان ادعك فلما ان راى على ذلك اهلّ بهما جميعاً. صحيح بخارى، باب التمتع والقران والافراد ص255، ح 1569 وصحيح‌مسلم، باب جواز التمتع، ص532، ح 1223 (طريق 159). مسلم مطلب بالا را از عبد اللّٰه بن شقيق نيزنقل نموده است و در آن روايت اين جمله نيز وجود دارد كه: «فقال عثمان لعلى كلمة» يعنى عثمان در اين باره سخن تندى به على عليه السلام گفت. حج تمتع در دوران معاويه بررسى احاديث نشان مى‌دهد كه در دوران معاويه نيز كشمكش و اختلاف در موضوع حج تمتع ادامه داشته و معاويه مصمم بود كه در اين مورد روش خليفۀ دوم و سوم حفظ شود ولى عده‌اى از مسلمانان با روش آنان مخالفت نموده و زير بار فرمان معاويه نرفته‌اند. در صحيح مسلم است كه: سعد مى‌گفت: ما حج تمتع را هنگامى انجام داديم كه معاويه هنوز به خداى عرش كفر مى‌ورزيد. «قال غنيم: سئلت سعد بن ابى وقاص عن المتعة، قال: فعلناها و هذا كافر بالعرش يعنى معاوية». (صحيح مسلم، كتاب الحج باب جواز التمع ص 533، ح 1225.) مؤلف: از اين روايت و روايت مشابه كه در صحيح مسلم و غير آن، نقل شده، معلوم مى‌گردد كه اختلاف در مسأله حج تمتع در دوران معاويه نيز وجود داشته است. سرانجام، دستور خليفه دوم به فراموشى سپرده شد كوشش امير المؤمنين على عليه السلام و سعى و تلاش عده‌اى از مسلمانان موجب شد كه سرانجام حج تمتع همانند زمان رسول اللّٰه انجام شود و تدريجاً نهى خليفۀ دوم در بوتۀ فراموشى قرار گيرد و بالأخره فقهاى اهل تسنن نيز بر خلاف فتواى عمر فتوا صادر كردند. شافعى‌ها گفته‌اند: شخص، مخيّر است حج افراد يا تمتع يا قران انجام دهد وافضل افراد است، پس از آن تمتع افضل است. (الفقه على المذاهب الاربعة، ج 1، كتاب الحج، «مبحث القران والتمتع والإفراد»). مالكى‌ها گفته‌اند: افضل افراد است و پس از آن قران. (همان، ص 690). حنبلى‌ها گفته‌اند: افضل تمتع است پس از آن افراد. (همان، ص 692). حنفى‌ها گفته‌اند: قران افضل است، پس از آن تمتع (همان، ص 693). الفقه على المذاهب الخمسة، ص206 نيز متعرض شده است.