163
5- علم آنچه بوده و خواهد بود 1
گرچه اين دسته روايات نيازمند به بررسى دقيق سندى و عرضه كردن آنان به معيارهاى عقل و نقل قطعى مىباشد ولى به هر حال از مجموع آنها دست كم مىتوان چنين استفاده كرد كه ائمهى معصوم عليهم السلام به مرتبهى والا و سطحى از دانش و معرفت رسيدهاند كه عقل بشر عادى از دستيابى به آن ناتوان بوده و امكان درك آن براى انسان هاى غير معصوم وجود ندارد.
به هر حال همچنانكه براى تعيين محدوده و گسترهى علم غيب امام هيچ اجماع و ضرورتى بين دانشمندان شيعه قائم نشده در طرف ديگر نيز نمىتوان باور يافتن به حدّ وسيعى از دانش غيبى امام را به غلو و مانند آن نسبت داد.
از موضوعات ديگرى كه انديشمندان بسيارى را به خود مشغول كرده و راز آن به درستى معلوم نشده مطلق يا مشروط بودن و به تعبير ديگر فعلى يا ارادى بودن علم امام است. به گفتهى ديگر آيا دانستههاى غيبى امام به گونهى علم حضورى بوده يا فعليت علم او وابسته به اعمال اراده و مصلحت الهى است. برخى از علم فعلى و مطلق امامان جانبدارى كرده و بر اين باورند كه اين بندگان برگزيدهى الهى از همهى امور مربوط به حال و گذشته و آينده آگاهند در هيچ حال چيزى از رويدادهاى جهان بر آنها پوشيده نمىماند. ديدگاه ديگر آن است كه علم معصومان تعليق به اراده و خواست آنهايافته و به تعبير بعضى از روايات در قبض و بسط دائمى است. 2 بر اساس اين ديدگاه، اينكه در