338سوق آن بود كه گفتى (فان اللّٰه غنى عنه) يعنى پس به درستى كه خداى تعالى بى نياز است از تارك حج ليكن قول عن العالمين دالست بر استغناء خداى تعالى و بر غضب و سخط او بر تارك حج و اين نيز از جملۀ مؤكدات وجوب حج است.

هم چنان كه در قول او (لِلّٰهِ عَلَى اَلنّٰاسِ حِجُّ اَلْبَيْتِ) وجوه تأكيد وجوب حج است مخفى نيست مثل اسميت جمله و تصريح بلفظ اللّٰه كه دالست بر اتصاف او به صفات كمال لطفيه و قهريه كه موجب اداى حقوق اويند و تصريح بلفظ على كه دالست بر آن كه حق واجبى است مر خداى تعالى را در ذمۀ مردم و ايراد لفظ الناس كه دالست بر وجوب حج بر همه كس و تصريح بذكر بيت با آن كه در مفهوم حج معتبر است و تصدير اين حكم بذكر مدايح بيت و غير آن و پوشيده نيست كه قول او (فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِيٌّ عَنِ اَلْعٰالَمِينَ) دليل جزاءست كه به جاى جزاء نهاده شده و تقدير آنست كه (من كفر غضب اللّٰه عليه فان اللّٰه غنى عن العالمين) چنانكه در ترجمه اشارت شده به آن.

[آيه دوم در فلسفۀ حج]

الاية الثانية قوله تعالى فى سورة الحج وَ أَذِّنْ فِي اَلنّٰاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجٰالاً وَ عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ فِي أَيّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلىٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ اَلْأَنْعٰامِ فَكُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا اَلْبٰائِسَ اَلْفَقِيرَ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ اَلْعَتِيقِ (27-29) .

يعنى و ندا كن در ميان مردم بحج كردن تا بيايند ترا پياده و سواره بر هر