261 689 . أخبار مكّة ، فاكهى : محمّد بن ابراهيم تَيْمى ، از مردى از قبيلۀ خود به نام مُعاذ بن عثمان يا عثمان بن مُعاذ ، از اصحاب پيامبر خدا نقل مى‌كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مِنا ، مَناسك مردم را به آنان مى‌آموخت .

گفت: خداوند متعال، گوش‌هاى ما را گشود و شنوا كرد، تا آن جا كه كنار وسايل خودمان بوديم و سخن او را مى‌شنيديم.

گفت: مهاجران ، در درّۀ مهاجران ، فرود آمدند و انصار ، در درّۀ انصار و مردم ، در جاهاى خودشان و به مردم ، مناسكشان را آموخت و فرمود: «رَمْى جَمَره كنيد، مثل ريگ انداختن با انگشت» . ¹

690 . إرشاد القلوب - به نقل از حُذَيفه - : پيامبر خدا ، به مؤذّنان دستور داد كه در ميان مردم منطقۀ پايين و بالا اعلام كردند: آگاه باشيد ! پيامبر خدا ، امسال ، آهنگِ حج دارد، تا به مردم، حجّ آنان را تفهيم كند و مناسكشان را به آنان بياموزد، تا براى هميشه برايشان ، سنّت باشد. پس هيچ كس از آنان كه مسلمان شده بودند ، باقى نماند، مگر آن كه در سال دهم [ هجرى] با پيامبر خدا حج گزاردند، تا شاهد منافعشان باشند و پيامبر صلى الله عليه و آله حجّشان را به آنان بياموزد و مناسكشان را به آنان ، بشناسانَد .

و پيامبر خدا ، مردم را بيرون آورد - و همسران خود را نيز با خود آورد - و آن ، حَجّة الوداع (واپسين حج) بود. پس چون حجّشان پايان يافت و مناسك خود را به پايان بردند و مردم ، همۀ آنچه را بدان نيازمند بودند ، شناختند ، ايشان ، به آنان اعلام كرد كه آيين ابراهيم عليه السلام را برايشان بر پا داشته و همۀ آنچه را مشركان پس از او پديد آورده بودند ، از آنان زدوده و حج را به حالتِ نخستين آن ، باز گردانده است. ²

691 . امام صادق عليه السلام : پيامبر صلى الله عليه و آله از اين رو در صحرا (/ بيدا) ³ «لبّيك» گفت . چون مردم ، لبّيك