443گيلانى (يا جيلى) از مشاهير عرفاى تاريخ اسلام است كه يكى از طريقت‌هاى مهم صوفيانه در جهان اسلام، يعنى طريقت قادريه، به وى منسوب است.

(تصوير شماره 251)

درباره نسب و نسبت وى، ميان پژوهشگران، اختلاف‌نظر وجود دارد. مشهور چنين است كه او از جيلان (گيلان امروزى در ساحل درياى خزر، در شمال ايران) بوده است. ¹ از اين‌رو نسبت وى را به‌صورت معرّب، به صورت‌هاى مختلف كيلانى، جيلانى و جيلى ياد كرده‌اند. ² برخى نيز در دوره متأخر، با استناد به اينكه نسبت عبدالقادر گيلانى در بسيارى از منابع تاريخى، به صورت «جيلى»، ثبت شده است، او را منسوب به «جيل» دانسته‌اند كه نام روستايى نزديك مدائن در جنوب بغداد، بوده است.

با اين حال، شواهد و قراين متعددى، گيلانى بودن وى را تأييد مى‌كند و نظريه انتساب وى به جيل بغداد را غيرقابل پذيرش مى‌نماياند. ذهبى، به صراحت، زادگاه وى را جيلان (گيلان) بيان كرده و به نقل از سمعانى، او را از اهل جيلان دانسته و سپس داستانى را نقل كرده است كه براساس آن، شيخ عبدالقادر، خود را از جيلان، معرفى كرده است. ³

ياقوت حموى نيز در معجم‌البلدان، ذيل كلمه جيلان، آورده است:

نام سرزمين‌هاى وسيعى در وراى طبرستان است... و نسبت به اين منطقه، جيلانى و جيلى است... و گفته شده است كه اگر به سرزمين نسبت دهند، جيلانى گويند و اگر به مردى از آنها نسبت دهند، جيلى گويند. جمع بسيارى از اهل علم در هر رشته‌اى، به‌ويژه در فقه، به جيلان منسوب‌اند كه از آن جمله‌اند: ابوعلى كوشيار بن لباليروز جيلى... و ابومنصور باى بن جعفر بن باى جيلى فقيه شافعى... كه منصب قضاوت در باب‌الطاق [از محلات بغداد] را برعهده گرفت و... در اول محرم سال 452ه .ق درگذشت. ⁴