244كردن در منا نيست؛ بدين ترتيب، اختلاف فتواى فقها در اين مورد به اختلاف در يك مسئله موضوعى يا صغروى بر مى‌گردد كه همان تعيين حدود مناست و واضح است كه هر فقيهى، طبق نظريه مورد قبول خود در تشخيص موضوع، فتوا مى‌دهد. بنابراين اگر كسى اشكالى بر اين نظريه داشته باشد، بايد اثبات كند كه سرزمين منا شامل وادى محسر نيز مى‌گردد، نه اينكه صرفاً نظريه ديگران را بدون استدلال نقل نمايد.

اما در مورد حدود منا بايد گفت: در حديثى از امام صادق(ص) آمده است:

«و حدّ منى من العقبة إلى وادي محسّر». ¹اين حديث را مرحوم صدوق، با دو سند از امام صادق(ع) نقل كرده كه به تصريح مرحوم مجلسى اول در كتاب «روضة المتقين»، هر دو سند معتبر است؛ چراكه يكى از آن دو سند صحيح و ديگرى موثق است. عبارت علامه محمدتقى مجلسى چنين است:

«(روى معاوية بن عمار) في الصحيح و ابوبصير في‌الموثق (عن ابي‌عبدالله(ص) قال حدّ منا من العقبة) التي فيها جمرة العقبة (الى وادي محسّر) و هو وادٍ بين منا و المشعر قريب من مأة ذراع». ²

از ظاهر عبارت امام(ع) كه حد منا را وادى محسر قرار داده است، چنين برمى‌آيد كه وادى محسر، خارج از مناست. همچنين از توضيحى كه مرحوم مجلسى در شرح حديث آورده و وادى محسر را بين مشعر و منا معرفى كرده است «و هو واد بين منى و المشعر» معلوم مى‌شود كه وادى محسر جزو منا محسوب نمى‌گردد.

در تأييد اين حديث مى‌توان به روايت ديگرى از امام صادق(ع) استناد كرد كه فرمود:

«حدّ ما بين منى و المزدلفة محسّر» ³؛ «وادى محسّر در بين منا و مزدلفه قرار دارد».

به اين مطلب در معجم البلدان نيز اشاره شده و مؤلف كتاب ذيل عنوان محسّر گفته است: «و ليس من منى و لا المزدلفة بل هو وادٍ برأسه». ⁴

همچنين دهخدا در لغت‌نامه معروف خود، قول مشهور را خروج وادى محسر از حدود منا دانسته و نوشته است: «نام واديى است بين منا و مزدلفه كه نه از اين است و نه از آن، بنابر قول مشهور، و گويند نام موضعى‌است بين مكه و عرفه و نيز گفته‌اند