210از اين احاديث چندين نكته استفاده مىشود:
1. حكم گوشت قربانى، اعم از هدى و اضحيه، متناسب با وضع جامعه و نياز مردم و هماهنگ با واقعيات اجتماعى، بيان شده است؛ چنانكه «كمى و فراوانى گوشت»، «فزونى و قلت مردم»، «نياز و عدم نياز» و «مورد استفاده واقع شدن و نشدن» در بيان نوع حكم تأثير داشته است.
2. قربانى در اصل براى اطعام انسان و تكميل تغذيه مردم محروم و بينوا و سد گرسنگى گدايان و فقيران است؛ چنانكه از آيات قرآن نيز همين مستفاد است.
3. اولويت با فقرا و بينوايان حاضر در منا و مكه است و گوشت قربانى، ابتدا بايد در منا به مصرف برسد و از آنجا بيرون برده نشود.
4. در صورت فراوانى گوشت و كمى مردم، براى جلوگيرى از تضييع گوشت، نه تنها خارج كردن از منا جايز است، بلكه حاجى مىتواند آن را بخرد و ذخيره سازد.
5. بخشهايى از قربانى را كه در منا و در مورد تغذيه خود و اطعام ديگران نمىتواند مصرف كند ولى در جاى ديگر قابل استفاده است، مىتواند بيرون برد؛ منتهى احسان و صدقه همه اجزاى بدن حيوان، بهتر است.
6. امامانى كه در سالهاى حياتشان شاهد وضع حج و از جمله قربانى بودهاند و چنان رهنمودهايى فرمودهاند، امروز اگر حاضر بودند، قطعاً راهحلى نشان مىدادند.
كلمات و نظرات فقها
فتاواى فقها، اصولاً مبتنى بر آيات قرآن و احاديث نبوى و روايات ائمه طاهرين(عليهم السلام) است و حتى فتاواى قدماى فقها از متن احاديث انتخاب شده است. اينك به كلمات و فتاواى آنان، اعم از متأخرين و قدما اشاره مىكنيم و با در نظر گرفتن آيات و روايات ياد شده، هماهنگى ميان آنها روشنتر مىشود:
صاحب جواهر مىنويسد: بدون خلاف، قربانى در حج تمتع واجب است اولاً به دليل اجماع و ثانياً به آيه (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ). 1و به نظر فقهاى شيعه واجب است