183
جمعبندى و نتيجهگيرى نهايى
گفته شد كه حيات برزخى اموات به صورت فى الجمله متفقعليه تمام انديشمندان مسلمان است و آنچه اختلافى است، معمولا به جزئيات و كيفيت حيات اموات برمىگردد. البته برداشتهاى نادرست در همين امور جزئى، از سوى برخى از فرقههاى اسلامى، سبب چالشهاى جدى در جهان اسلام گرديده است. ازاينرو بررسى مسائل ياد شده و نقد ديدگاههاى نادرست مىتواند چالشها را به حداقل برساند.
در فصل اول (مفاهيم و كليات)، پس از بررسى برخى واژهها، از قبيل خيرات، تكامل، برزخ و قبر، به اجمال درباره حقيقت انسان و نحوه ارتباط بدن با روح و همچنين درباره عالم برزخ و نسبت آن با عالم قبر، نكاتى يادآورى شد. از جمله اينكه حقيقت انسان متشكل از دو بُعد جسمانى و روحانى است و ارتباط اين دو نسبت به يكديگر مانند نسبت ميوه (روح) به درخت (بدن) است. بنابر نظر محققان نفس در هيچ مرتبهاى از مراتب وجود، منسلخ از بدن نيست، جز در مقام غيب و مرتبه عقل.