163چنانكه ملاحظه مىشود، در اين حديث شريف تعبيرى (ترفيع) به كار رفته كه به روشنى بر تكامل برزخى اموات دلالت مىكند؛ زيرا مىتوان بدون تكلف پذيرفت كه تعبير بالا رفتن درجه، بيان ديگرى است از معناى تكامل برزخى، كه اين نوشتار در صدد تبيين آن است.
اگر كسى اشكال كند كه در حديث ياد شده، قيد «فى الجنة» آمده است، در پاسخ مىگوييم:
اولاً: اين بهشت اعم از بهشت برزخى و بهشت آخرت است.
ثانياً: پرسش بنده از علت ترفيع درجه، قرينهاى است بر اينكه مراد بهشت برزخى است؛ زيرا در بهشت آخرت همه امور آشكار است و نيازى به سؤال نيست؛ چنانكه در آيه شريفه آمده است:
لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ . 1
به او گفته مىشود، اين وضع كه مىبينى در دنيا هم بود، اما تو از آن در پردهاى از غفلت بودى، ما امروز پردهات را كنار زديم، پس ديدگانت امروز تيزبين شده است.
ثالثاً: بهشت آخرت بعد از فناى دنيا و همه انسانهاست و در اين صورت ديگر زمينهاى براى استغفار فرزند براى پدر نيست.
رابعاً: اگر هم منظور ترفيع درجه عبد در بهشت آخرت باشد، تكامل در برزخ نيز از طريق قاعده اولويت اثبات مىشود، چون وقتى در عالم