344توجه به چند نكته قابل تأمل است:
1. عرصه حج، عرصه عرضه و تعامل عناصر و مؤلفه‌هاى مختلف فرهنگى در جهان اسلام است. اين تفاوت‌ها، مسلمانان را با الگوها و قالب‌هاى جديدى از زندگى آشنا مى‌كند كه درخور تأمل و بررسى است. از اين نظر، تفاوت‌هاى فرهنگى، نه تنها تهديد نيست، بلكه فرصتى براى مشاهده، تأمل و در پاره‌اى موارد فرهنگ‌پذيرى و الگوگيرى از تجارب و يافته‌هاى ديگر ملت‌هاست. خيلى‌ها معتقدند نطفه همين بيدارى اسلامى كه دنياى استكبار را با چالش مواجه كرده، در موسم‌هاى پيشين حج بسته شده است؛ آنجا كه زائران انقلابى دهه اول انقلاب، فكرى نو و تفسير و قرائتى جديد از اسلام ارائه كردند كه با همه قرائت‌هاى روز مسلمانان متفاوت بود و همين تفاوت، زائران ديگر كشورها را به فكر و تأمل و پذيرش آگاهانه اسلام ناب محمدى(ص) وا داشت.
2. تفاوت‌هاى فرهنگى در موسم حج، به نوعى مانور قدرت اسلام براى مكاتب، كشورها و ملت‌هاى رقيب در همه اعصار و برهه‌هاى تاريخى است؛ چراكه اولاً اسلام محصور در يك ملت و منطقه جغرافيايى نيست و در همه ملت‌ها و كشورها ريشه دوانده و در صورت ضرورت، قدرت تهديد و ضربه زدن به منابع دشمنان ستيزه‌جو را در هر منطقه و محورى دارد؛ ثانياً توان و مهارت ارتباطى و تعامل اسلام با ملت‌ها و فرهنگ‌هاى مختلف، بسيار بالا و دست‌نيافتنى است و همه خرده‌فرهنگ‌ها را به خوبى در خود جذب مى‌كند. صفوف به هم‌فشرده حجاج در طواف و نمازهاى جماعت مصداق روشنى بر اين مهارت و قدرت بلامنازع است.
3. تفاوت‌هاى فرهنگى مسلمانان در موسم حج، نشان مى‌دهد كه در درون خانواده بزرگ اسلام و معارف اسلامى، گونه‌هاى مباح، متعدد و متنوعى براى زندگى مسلمانان وجود دارد كه شمار آنها از ده‌ها و صدها بالاتر مى‌رود. بيشتر اين‌گونه‌هاى زندگى را علما و رهبران دينى، به آموزه‌هاى وحيانى ارجاع كرده و مجوز آنها را داده‌اند. اين