299
سخن پايانى
به نظر مى‌رسد در دوره اخير، نيازسنجى مقام معظم رهبرى از آشنايى نسل جوان با حج، به گونه‌اى بوده كه بيانات زيادى را به اين امر اختصاص داده‌اند. اگرچه همواره مقام معظم رهبرى در ميان اشارات خود به چيستى و فلسفه حج، به ساير مسائل نيز پرداخته‌اند، ولى ترديدى نيست كه نگرانى ايشان همواره هوشيارى و آگاهى نسل جوان و حجاج بيت‌الله‌الحرام نسبت به اكتفا نكردن به آداب حج است. ايشان همواره از ذخيره معنوى پنهان اين واجب مهم سخن مى‌راند. از نگاه مقام معظم رهبرى، ابعاد سياسى، اجتماعى و فرهنگى حج و توجه به اوضاع مسلمانان، درون‌مايه وجودى حج است.
حجاج بيت‌الله‌الحرام، پيام‌آوران و نمايندگان امت اسلامى از سرتاسر جهان هستند كه مى‌توانند نقش‌هاى وحدت‌بخش، دشمن‌شكن و رهايى‌آفرين داشته باشند؛ به شرطى كه حامل پيام هستى‌بخش و معنادار حج باشند.