73شكلگيرى امت اسلامى و دوام آن در سطح نظام بينالملل در تقابل با ساير نظامهاى تمدنى كه نظام غرب مهمترين آنهاست و در تقابلى آشكار با امت اسلامى است، به برخوردارى و بهرهمندى از يك نظام اقتصادى قوى و پويا نياز دارد. به عبارت ديگر امت اسلامى فقط مفهوم و مقولهاى سياسى يا فرهنگى نيست، بلكه شكلگيرى و دوام آن در گرو تحقق نظامى فراگير و پوياست كه اقتصاد از مهمترين آنهاست. هرچند در ابتدا، شكلگيرى امت اسلامى بيشتر در فرايند سياسى و فرهنگى بينالملل جهان اسلام قرار مىگيرد، ولى در ادامه نظام اقتصادى از مهمترين اركان بقا و پويايى امت اسلامى است؛ زيرا امت اسلامى جهت فراگير شدن و ثبوت، به يك استقلال اقتصادى نياز دارد تا بتواند حيثيت سياسى و فرهنگى خود را حفظ كند و ارتقا دهد. البته بهرهمندى از نظام اقتصادى كارآمد، در فرايند شكلگيرى امت اسلامى در پيشبرد ابعاد اقتصادى بسيار مؤثر است و از اين جهت نقش پيشينى نيز دارد.
تعامل و اثرگذارى متقابل نظامهاى سياسى، اقتصادى و فرهنگى در بستر نظام اجتماعى بهخوبى ضرورت توجه به نظام اقتصادى در تحقق امت اسلامى را نشان مىدهد. تحليل وقايع اجتماعى با رويكرد سيستمى نشان مىدهد كه نهادهاى مختلف اجتماعى با يكديگر ارتباطى تعاملى دارند؛ به طورى كه هيچيك را نمىتوان بدون ديگرى مورد بررسى قرار داد. برخى از جامعهشناسان چنين تعامل ارگانيكى بين نهادها در اجتماع را «نظامهاى مبادله در جامعه» ناميدهاند. 1
در اين بخش ابتدا با بررسى نظام اقتصاد اسلامى نشان مىدهيم كه امت اسلامى زمينه و امكان بهرهمندى از نظام اقتصادى را دارد و سپس در تبيين ظرفيتهاى درونى اسلام براى تحقق ابعاد اقتصادى اسلام، ظرفيتهاى حج را در اين مورد بررسى مىكنيم.