165
نتيجه‌گيرى
در دوره قاجار راه قم - قصرشيرين مهم‌ترين راه داخلى ايران تا سرحدات غرب كشور بوده است. اين راه به دليل كاركردهاى متنوعى كه داشت، اثر همه‌جانبه‌اى بر حيات سياسى، فرهنگى، مذهبى و اقتصادى شهرها، سكونت‌گاه‌ها و منازل واقع درطول مسير گذارده است. طبقات گوناگون اجتماعى از اين مسير استفاده مى‌كردند. توده‌هاى مردم از اين مسير راهى زيارت عتبات عاليات مى‌شدند يا جنازه‌هاى عزيزان خود را براى خاكسپارى در عتبات عاليات از اين مسير عبور مى‌دادند. همچنين نياز بغداد به انواع كالاهاى ايرانى سبب گرديد كه تجار از اين مسير تجارت پررونقى را با بغداد برقرار نمايند. حتى غربى‌ها نيز در تجارت از اين راه سود مى‌جستند؛ به ويژه انگليسى‌ها و فرانسوى و روس‌ها كه علاقه فراوانى به تجارت فرش داشتند. عبور علما و طلاب دينى كه براى زيارت يا تحصيل به عتبات مى‌رفتند، فرصت مغتنمى را براى آگاهى‌بخشى به توده‌هاى مردم ساكن اين مسير پررونق فراهم مى‌نمود؛ ازاين‌رو برخى مناطق مانند كرمانشاه به مركز مهم علمى و فرهنگى و مذهبى تبديل شده بود. اين مسير در اواخر دوره ناصرى و مقارن ايام