117زيرا در ايامى كه احتمال شيوع آن وجود داشت، مسافرتها كم مىشد. در دهههاى اخير دوره قاجار، هم دولت عثمانى و هم دولت ايران در اين زمينه روى سفرهاى زيارتى كنترل مختصرى داشته و بهطور كلى گاه راه را مسدود مىكردند. 1 در مرز نيز زائران را معاينه پزشكى مىكردند و از هركدام از آنها مبلغى وروديه دريافت مىشد. مستمندان از پرداخت اين وجه معاف بودند. 2
كاروانهايى كه به زيارت عتبات مىرفتند، فقط ايرانى نبودند. در واقع همه راههاى زمينى كه زائران ايران، قفقاز، افغانستان و آسياى مركزى را به مكانهاى مقدس مىرسانند، از كرمانشاه مىگذشتند. 3 فقط اهالى جنوب از طريق خليج فارس به زيارت مىرفتند. كاروانهاى قفقازى، افغانى و آسياى مركزى هميشه سفر خود را به عتبات ختم نمىكردند، بلكه در راه بازگشت براى زيارت حضرت فاطمه معصومه3 به قم مىآمدند. 4 اعراب شيعه بغداد و بحرين نيز براى سفر به مشهد راهى ايران مىشدند. 5 برخى كاروانسراها در ايام مخصوص به مناسبت شهادت امام حسين(ع) محل برگزارى روضهخوانى و تعزيه بودند و در ايام محرم حركت دستهها طورى تنظيم مىشد كه از دو يا سه كاروانسرا بگذرد و در آنجا از عزاداران استقبال و پذيرايى مىشد. 6 تجار نامى