209چهره دين بزدايند و در مراجعت به ديار خود، اخبار و آثار وارثان وحى را به سراسر جهان ببرند و براى خويشان و آشنايان و مردم شهر و ديار خود بازگويند.
در ساير عصرها نيز اين بهره عملى، كم و بيش در دسترس است؛ زيرا مسلمانان و نمايندگان امت و عالمان دين، از هر ناحيه به حج مىآيند و فرصتى دست مىدهد كه از تضارب آرا و تبادل افكارشان، حق و باطل بازشناخته شود و پيام آن به گوش جانها برسد.
سنت عملى پيامبر اكرم(ص) در حجةالوداع، در جاىجاى مشاعر و مواقف، بر اين قرار گرفته بود كه از اجتماع مردم بهرهبردارى نموده، مناسكِ حج، مسائل فقهى، اخلاقى، اجتماعى، اقتصادى و سياسى دين را به آنان تعليم نمايد. خطبههاى آن حضرت در اين سفر، در مواضعى همچون مسجد خيف در منا 1، در صحراى عرفات و خطبه حضرت در پايان حجةالوداع در غدير خم، همه بيانگر اين معناست.
در زمان امامان معصوم(عليهم السلام) و در سيره همه اصحاب هم، اين سيره نبوى دنبال شد. امام باقر(ع) از مراسم حج، براى گفتوگو با مسلمانان مناطق مختلف اسلامى، بهره فراوان مىبرد. مجلسى 2 و احمد بن على طبرسى 3، شمارى از مناظرات آن حضرت را گرد آوردهاند. در ميان مناظرات امام باقر(ع)، از مناظره با پيشواى مسيحيان شام، قتادة بن دعامه، عمر بن ذَرّ قاضى و نافع مولى ابن عمر مىتوان نام برد. 4
توجه به اين بعد از حج در اين زمان، ضرورتى بيش از پيش پيدا مىكند. رسيدن به انديشه تمدنى و توليد نرمافزارهاى مناسب شكلدهى تمدن اسلامى، نيازمند آن است كه همفكرى وسيع و عميقى در امت اسلامى شكل گيرد و موسم حج، به دليل ايجاد همدلى،